Тарас Рыгоравіч - Вершы. Паэмы

Памёр бы, аручы, на ніве,
Нічога б я сабе не знаў,
Не быў бы ў свеце юрадзівым,
Людзей і бога не пракляў!..

Орская крэпасць
1847

Не грэе сонца на чужыне,
А дома надта аж пякло.
I мне не весела было
На нашай слаўнай Украіне.
Ніхто не лашчыў, не вітаў,
Я не хіліўся ні да кога,
Блукаў сабе, маліўся богу
Ды люта панства праклінаў,
I згадваў я гады ліхія,
Паганай даўнасці гады:
Хрыста павесілі тады —
Не ўцёк бы й зараз сын Марыі!
I мне не весела нідзе,
Ды, мабыць, весела не будзе,
I на Ўкраіне любай, людзі,
I на чужыне я ў бядзе.
Хацелася б... дый то для тога,
Каб не рабілі маскалі
Дамоўку з дрэва мне чужога
Або хоць крышачку зямлі
Той, з-за Дняпра майго святога,
Вятры святыя прыняслі.
Дый больш нічога. Так вось, людзі,
Хацелася б... Ды што ж гадаць...
Нашто ўжо бога турбаваць,
Калі па-нашаму не будзе.

Орская крэпасць
1847

Горы мае высокія!
Не так і высока,
Як хораша, ў харашбе вы
Звышаны здалёку —
З Пераяслава старога,
З Віблага кургану [120] Віблы курган — маецца на ўвазе курган каля Пераяслава (цяпер Пераяслаў-Хмяльніцкі). ,
Шчэ старэйшага... бы хмары
З Дняпровага стану.
Іду я ціхаю хадою,
Гляджу — аж вось перада мною,
Няйнакш дзівосы выплываюць,
I з хмары ціха выступаюць
Абрыў высокі, гай, байрак;
Бялюткі хаткі выглядаюць,
Як дзеці ў белых хвартушках
У жмуркі у яры гуляюць;
А доле сівы наш казак
Дняпро з лугамі выйгравае.
Аж вунь дзе, вунь дзе за Дняпром
На прыгарбе, нібы каплічка,
Казацкая царква-малічка
Стаіць з пахіленым крыжом.
Даўно стаіць, выглядае
Запарожца з Лугу...
З Дняпром сваім размаўляе,
Разганяе скруху,
Акяніцамі старымі,
Як мярцвяк вачыма
Зялёнымі, пазірае
На свет з дамавіны.
Ці чакаем абнаўлення?
Не чакай той славы!
Тваіх людзей абакралі,
А панам крывавым...
Навошта ім казацкая
Вялікая слава?!

I Трахцеміраў [121] Трахцеміраў — мястэчка на беразе Дняпра, непадалёк ад Пераяслава. за гарою
Свае хацінкі наўпрасткі
Раскідаў з доляю ліхою,
Як п’яны старац хатулькі.
Старое вунь Манастырышча.
Раней казацкае сяло,
Ці гэткае тады было?..
Ды ўсё пайшло царам на йгрышча:
I Запарожжа, і сяло...
I манастыр святы, і скарбы.
Разнеслі ў ненасыці клёк!..
А вы? Вы, горы, вы здалёк!!.
Бадай, не хопіць і пагарды
Праклятых бачыць вас!! Не, не...
Не вы праклятыя... яны —
I ляхі, й гетманы, й паны!!.
Высокія, даруйце мне!
Высокія! I залатыя!
Блакіту дзеці найсвятыя!
Даруйце!.. Бога памалю...
Я так яе, я так люблю
Маю Ўкраіну лёсу злога,
Што пракляну святога бога,
Я за яе душу згублю!

Над Трахцеміравым высока
На кручы, нібы сірата
Прыйшла тапіцца... у глыбокім,
Ў Дняпры шырокім... і вось так
Стаіць адным-адна хаціна...
Відна з хаціны Украіна
I Гетманшчына ўся кругом.
Пад хатай сівы дзед нядужы
Сядзіць, а сонца нізка дужа
Спусцілася ўжо над Дняпром.
Сядзіць, глядзіць і песціць думкі.
А слёзы капаюць... — Гай! гай!.. —
Стары прамовіў: — Недатлумкі!
На тлум пусцілі божы рай!..
Гетманшчына!! — I крутое
Чало пахмурнела...
Нешта важкае, цяжкое
Вымавіць карцела.
Ды не вымавіў...

. . . . . . . . . . . . . . . . .

— Блукаў па свеце я нямала
Насіў і світку і жупан...
Нашто ўжо блага за Уралам
Кіргізам тым,— аднак і там

Лепей жыць, чым на Ўкраіне.
У большай пашане
I кіргізы, ці таму што
Шчэ не хрысціяне?..
Нарабіў ты, Хрысце, ліха!
А ці перайначыў?!
Людзей божых?! — Каціліся
Нашыя казачыя
З дурняў галовы за праўду,
За хрыстову веру,
Папілі крыві чужое
I сваёй празмеру!..
А палепшалі?.. ды дзе там!
Яшчэ горай сталі,
Без нажа і аўтадафэ
Людзей закавалі
Дый марудзяць... Сэрца вяне,
Паны хрысціяне!.. —

Заціх мой сівы, біты тугою,
Абвяў старою буй-галавою.
Вечарам сонейка гай залаціла,
Дняпро і поле золатам крыла;
Сабор Мазепы ззяе, бялее,
Бацькі Багдана курган шарэе;
Кіеўскім шляхам вербы ў нахіле
Тры братнія курганы [122] Тры братнія курганы — тры высокія курганы каля Пераяслава. акрылі;
З Трубайлам Альта [123] З Трубайлам Альта... Трубайла (р. Трубаж) — прыток Дняпра, на якім стаіць Пераяслаў. Альта — яго прыток. між асакою
Сышліся згодна, як брат з сястрою.
I гэта ўсё так мілуе вочы,
А сэрца плача, зірнуць не хоча!
Рассталася ясна сонца
З чорнаю зямлёю,
Выступае круглы месяц
З сястрою зарою,
Выступаюць з-за хмурыны,
Хмары звесялелі...
А стары мой як пабачыў,
Слёзы пабуйнелі...
— Малю цябе, божа мілы,
За тваю ахвяру!
Што не даў ты мне загінуць,
Нябесны ўладару.
Што даў ты мне добрай сілы
Перасіліць гора
I прывёў мяне старога
На святыя горы
Век самотны дажываць свой,
Табе хвалу ўзносіць
I тваёй красою сэрца
Цешыць, бо галосіць...
I пахаваць пабітае
Грахамі людскімі
На гарах высокіх гэтых
I лунаць над імі...
Нехалодныя ўцёр слёзы,
Хоць немаладыя...
I свае гады прыпомніў
Даўнія, благія...
Дзе, як, калі і што бывала?
Што сон насніў, што праўдай стала?
Як моры ён пераплываў?..
I цёмная палоска гаю,
I чарнаброўка маладая,
I маладзік у зорках ззяў,
I салавейка на каліне
То заціхаў, то шчабятаў,
Хвалу святому богу слаў,
I ўсё, ўсё гэта на Ўкраіне!..
I пасміхнуўся сівы дзед...
Няма дзе, можа, праўду дзець.
Было, што ў вернасці кляліся,
Ды не сышліся — разышліся,
Пакінула ў самоце тлець,
Век дажываць і помніць страту!..
Каб адагнаць журбы імглу,
Ля хаты дзед хадзіў багата,
А потым богу ўздаў хвалу.
I начаваць пайшоў у хату.
Вёў месяц хмару па святлу.