Тарас Рыгоравіч - Вершы. Паэмы

I мяне не міне,
На чужыне сатне
Ды за кратамі задавіць,
Ніхто крыжа не паставіць
I не спамяне.

У каземаце
1847

Ці сыдземся яшчэ мы знова?
Ці разышліся назусім?
I слова праўды і любові
Панеслі нетрам вы глухім?
Няхай і так!.. Не наша маці,
А давялося паважаці,
То воля госпада. Гадзіць,
Змірыцца трэ, маліці бога
I ўспамінаць адзін другога,
Сваю Украіну любіць,
Любіць яе... Часінай лютай,
Астатняю цяжкой мінутай
За Ўкраіну госпада маліць.

У каземаце
1847
Масква 1858

Думы мае, думы мае,
Мае сіраціны,
Хоць вы мяне не кідайце
Ліхою гадзінай.
Прылятайце шызакрыла,
Мае галубочкі,
3-за Дняпра ў стэп прылятайце,
Пагуляйце моўчкі
З кіргізамі няшчаснымі,
Кожны з іх нябога
Шле малітвы богу.
Ходзіць голлю... Ды на волі,
Прылятайце ж, я вас ціха
Словамі, вачамі
Прывітаю, як дзетачак,
I заплачу з вамі.

Орская крэпасць
1847

Зара мая вячэрняя,
Ўзыдзі нада мною,
Пагаворым ціхусенька
Ў няволі з табою.
Раскажы, як за гарою
Сонейка сядае,
Як у Дняпра вясёлачка
Ваду пазычае.
Як павыпусціў шырока
Ясакар галіны...
А схілілася над самай
Над вадой вярбіна —
Аж па вадзе разаслала
Голле на дасвецці,
А на голлі гайдаюцца
Няхрысцікі-дзеці.
Як у полі на магіле
Ваўкалак начуе.
Сыч у лесе ды на стрэсе
Нядолю вяшчуе.
Як сон-трава пры даліне
Ўначы расцвітае...
А пра людзей... Ды няхай ім.
Я іх, добрых, знаю,—
Добра знаю.
Вечарніца!
Дружа мой адзіны!
I хто знае, што тварыцца
У нас на Ўкраіне?
А я знаю. Даспаную
Табе й не засну я.
А ты заўтра ціхусенька
Богу даспануеш.

Сяло! I сурца на спачыне.
Сяло на нашай Украіне —
Няйначай пісанка сяло,
Зялёным гаем парасло.
Цвітуць сады, бялеюць хаты,
А на гары стаяць палаты,
Няйначай дзіва. А наўкол
Шыракалістыя таполі,
А там і лес, і лес, і поле,
I гор сінеча за Дняпром.
Сам бог лунае над сялом.

Сяло! Сяло! Вясёла хатам.
Вясёлыя здалёк палаты —
Каб вы цярноўем параслі!
Каб людзі й следу не знайшлі,
Каб і шукаць не сталі страты.
У тое богава сяло,
На нашай слаўнай Украіне —
Не знаю, скуль іх узяло —
Прыблуда князь, была й княгіня,
У маладых гадах былі,
Жылі сабе. Жылі багата:
Высокія былі палаты,
А немалы ў яры ставок,
Зялёны на гары садок,
I вербы, і таполі,
I ветракі на полі,
I долу ўдалечы сяло
Па-над вадой сабе лягло.

Раней там весела было.
Бывала, летам і зімою
Музыка тне, віно ракою
Цячэ ў гасцей, а кожны хват...
А князь аж сіні пахаджае
I сам нясмелым налівае,
Яшчэ й пакрыквае «віват!».
Гуляе князь, гуляюць госці,
I леглі ўпокат на памосце...
А заўтра тое ж акурат:
Ажыўшы, зноўку п’е, гуляе,
I так за днямі дзень мінае.
Аж душы ў мужыкоў пішчаць...
Судоўнікі гукаюць бога...
П’янчугі, знай сабе, крычаць:
— I патрыёт! I брат нябогіх!
Наш слаўны князь! Віват! Віват! —
А патрыёт, нябогіх брат...
Дачку й цялушку адбірае
У мужыка... I бог не знае,
А можа, знае, ды маўчыць.

Княгіня пад замком сядзіць.
Яе і ў сенцы не пускае
Нябогіх брат. А што ж рабіць?
Сама ўцякла, каб павянчалі,
I бацька й маці не пускалі,
Казалі:— Ўгору не залазь.
Дык не, за князя. Вось і князь!
Вось пыху май цяпер, княгіня!

Загінеш, сэрдачка, загінеш,
Як рунь вясною паначы.
Засохнеш, не дасі нічога,
Не ведацьмеш, як хваляць бога,
Як людзі любяць, жывучы.
А жыць так, госпадзі, карцела!
Карцела любіцца
Хоць гадочак, хоць гадзінку,
З свету надзівіцца.
Не прыйшлося... А было ўсё,
Ўсяго напрыдбала
Маці. I цябе самую
Як намалявала,
Хоць маліся прад табою,
Як перад святою...
Краса мая маладая,
Горачка з табою!
Жыць бы, жыць, ды славіць бога,
I дабро чыніць бы,
Ды красою божай тою
Людзей весяліць бы.
Дык не доля. А карыя
Маладыя вочы
Каб самотныя марнелі...
Можа, бог не хоча?
Божа! Божа! Даеш волю,
Розум, свет дарэшты.
I красу даеш, і сэрца...
Ды жыць не даеш ты.
Не даеш на рай вясёлы,
Свет тваёй апекі
Надзівіцца, намаліцца
I заснуць навекі.

На свеце невясёла жыць,
Калі няма каго любіць.
Вось так і ёй, адной каліне,
Шчэ маладой маёй княгіні,
Красу і сэрца засушыць,
А ўсё ў самоце марна гіне,—
Аж страшна!.. А яна маліла
I жыць у госпада прасіла,
А ўжо матуляю хадзіла,
Ўжо цешылася і любіла
Сваё дзіця. I даў дажыць
Гасподзь ёй радасці на свеце:
Убачыць і пацалаваць
Сваё адзінае дзіця
I першы крык пачуць ягоны...
Ах, дзеці! Дзеці! Дзеці!
Вялікая ты, багадаць!