Тарас Рыгоравіч - Вершы. Паэмы

I там стэпы, і тут стэпы,
Ды тут не такія,—
Аж да чырвані рудыя,
А з блакіту тыя,
Мярэжаныя зялёна
Нівамі, палямі,
Высокімі курганамі,
Цёмнымі лугамі.
А тут бур’ян, пяскі, талы...
Каб хоць на смех курган які дзе
Казаў аб даўніне, аб крыўдзе.
Нібыта людзі не жылі.
Спрадвек да сёння ў несупыне
Ўцякала ад людзей пустыня,
А мы такі яе знайшлі.
I ўжо турбуем несціхана,
Затое будуць і курганы.
Мы ўсё здабудзем з-пад зямлі!
О мая доля! Мая краіна!
Калі ўжо вырвуся з пустыні?
Ці, можа, крый божа,
Тут і загіну.
Чырвонае пачарнее поле...
— Гайда ў казармы! Гайда ў няволю! —
Няйначай крыкне хто нада мною.
Я прахаплюся. Па-за гарою
Крадком вяртаюся па-над Уралам,
Няйначай злодзей той, па-за валамі.
Вось так я, дружа мой, святкую
Вось тут нядзелечку святую.

А панядзелак?.. Дружа-браце!
Ноч сцішыцца ў смярдзючай хаце.
І прыйдуць думы. Разаб’юць
На стокраць сэрца, і надзею,
I тое, што сказаць не ўмею...
I ўсё на свеце адапхнуць,
I спыняць ноч. I дні гадамі,
Вякамі глуха пацякуць.
I я крывавымі слязамі
Не раз пасцелю апяку.

Гады і дні злічу ў прыкмеце.
Каго я, дзе, калі любіў?
Нікога ў свеце, нікому ў свеце...
Няйнакш па лесе прахадзіў!
А меў жа волю, меў я сілу,
Пазыкі сілу ўсю знасілі,
А воля ў госцях упілася,
Ды да Міколы [141] Мікола. Маецца на ўвазе цар Мікалай I. заблудзіла,
Дый напівацца зараклася.
Не паможа мілы божа,
Як гавораць людзі.
Будзе кайнасці на свеце,
Звароту не будзе.
Гукаю бога, каб віднела.
Як волі, ўсмешкі сонца жду.
Цвіркун замоўк, пабудку б’юць.
Гукаю бога, каб цямнела,
Бо на паганьбішча вядуць
Старога дурня муштраваць,—
Каб знаў, як долю шанаваць,
Каб знаў, што дурня ўсюды б’юць.
Гады мінаюць з ветравею,
Мінула доля, а надзея
Ў няволі за правы свае
Бярэцца і спагадай грэе,
I сэрцу жалю задае.
А можа, і дабро пабачу?
А можа, ліха пераплачу?
Вады Дняпровае пап’ю,
З табой, мой дружа, пастаю.
I, можа, ў ціхай тваёй хаце
I зноўку буду размаўляць я
З табой. Я страху не таю!
Баюся сам сябе спытаць я.
Ці здарыцца калі гэта?
Ці з неба няйначай
Пагляджу на Украіну
I цябе пабачу.
А парою так бывае,
Што слёзы застынуць,
Смерць бы я сваю паклікаў...
Дык ты, і Ўкраіна,
I надзея, і Дняпрова,
Браце мой, разлога
Смерці вы не даецё мне
Папрасіць у бога.

Орская крэпасць 1847
Масква 1858

Ану ізноўку вершаваць!
Цішком, вядома. Ну нанова,
Пакуль навінка на аснове,
Старызну божжу ліцаваць,
А гэта... Як бы вам сказаць,
Каб не збрахаўшы. Ну нанова
Людзей і долю праклінаць!
Люд за тое, каб нас зналі
Ды нас шанавалі;
Долю нашу, каб не спала
Ды нас даглядала.
А то, бач, што нарабіла:
Кінула малога
Ў раздарожжы і не дбае...
А яно, нябога,
Сівавусае, малое —
Дзіцянё, вядома! —
I падыбала паціху
Сцежкай незнаёмай
Аж за Урал. У пустыні
Як жа цябе не праклясці,
Здрадлівая доля?
Не выкляну ж цябе, доля,
За валамі. I паціху
Вершамі займацца,
Сумаваць і спадзявацца,
Што ў госці ў няволю
3-за Дняпра ты шырокага
Прыйдзеш, мая доля!

Орская крэпасць
1848

У бога пад лавай ляжала сякера.
(Па свеце бог тады хадзіў
З Пятром, і цуды ён тварыў.)
Тут, як на той верад
Дый цяжкое ліха,
Любенька ды ціха
Скраў кайзак [142] Кайзак — казах. сякеру
Дый пайшоў па дровы
Ў шумную дуброву;
Аблюбаваўшы дрэва — цюк!
Як вырвецца сякера з рук —
Пайшла па лесе касавіца,
Аж страх было глядзець-дзівіцца:
Дубы, таўшчэзныя, наздзіў,
Нібы траву, віхор касіў,
Пракосы сцелячы, а з яра
Устаў пажар і дымнай хмарай
Святое сонца засланіў.
I стала цемра, ад Урала
Аж да Тангіза, да Арала [143] Аж да Тангіза, да Арала — да Аральскага мора (тангіз — мора, казахск.).
Кіпелі возеры тады.
Палаюць сёлы, гарады,
Рыдае люд, звяры скаголяць,
Аж у Сібіры за Таболам
Хаваюцца ў снягах. З тых пор
Сем год сякера лес сцінала,
I пажарышча не згасала,
I божы свет за дымам мерк.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
На лета восьмае ў нядзелю,
Як быццам ляля ў лёлі белай,
Святое сонейка ўзышло.
Пустыня цыганом чарнела,
Дзе горад быў або сяло —
I галавешка ўжо не тлела,
I попел ветрам размяло,
Былінкі нават не ўцалела,
Адным-адно ўсяго шумела
У стэпу дзерава адно.

Чырванеюць па пустыні
Пяскі чырвоныя ды гліна,
Бур’ян калючы ды будзяк,
Ды часам тырса з асакою
Чарнее ў яры пад гарою,
Ды дзікі іншы раз кайзак
Паціху выедзе на гору
На хілым вярблюдзе сваім.
Бывае дзіўна часам тым:
Стэп быццам з богам загаворыць,
Вярблюд заплача і кайзак
Панурыць галаву і гляне
На стэп і на Кара-бутак [144] Кара-бутак — невялічкая рэчка (заўвага Шаўчэнкі). .
Сынгіч-агач [145] Сынгіч-агач — адно дрэва (заўвага Шаўчэнкі). прыгадваць стане,
Паволі спусціцца з гары
I згіне ў глінянай пустыні...