Іван Бунін - Выбраная проза

Стары змоўк і асцярожна пацягнуў губамі чорнае віно.

— Ну, а пазней вы хоць прызналіся ёй у каханні? — спытала піяністка.

— Гм... вядома, прызналіся... Але толькі без слоў. Гэта было так...

— Дзядуля, я спадзяюся, што вы не прымусіце нас чырванець? — заўважыла Ганна, хітра ўсміхнуўшыся.

— Не, не, — раман быў самы прыстойны. Бачыце, усюды, дзе мы спыняліся на пастой, гарадскія жыхары паводзілі сябе па-рознаму, але ў Букарэсце яны абыходзіліся з намі так проста, што калі аднойчы я пачаў іграць на скрыпцы, дык дзяўчаты хуценька апрануліся па-святочнаму і прыйшлі танцаваць, і гэтак павялося кожны дзень.

Аднойчы ў часе танцаў, увечары, пры святле месяца, я зайшоў у сенцы, куды схавалася і мая балгарачка. Угледзеўшы мяне, яна стала прыкідвацца, што перабірае сухія пялёсткі ружаў, якія, дарэчы, тамашнія жыхары збіраюць цэлымі мяхамі. Але я абняў яе, прытуліў да свайго сэрца і колькі разоў пацалаваў.

З тае пары, кожны раз, калі паяўляўся на небе месяц з зорамі, я спяшаўся да маёй каханай і разам з ёю забываў пра ўсе дзённыя клопаты. Калі ж прыйшоў час пакідаць тыя мясціны, мы пакляліся вечна кахаць адно аднаго і развіталіся назаўсёды.

— І ўсё? — расчаравана спытала Людміла Львоўна.

— А чаго ж вам яшчэ? — запярэчыў камендант.

— Не, Якаў Міхайлавіч, вы мне прабачце — гэта не каханне, а проста бівачныя прыгоды армейскага афіцэра.

— Не ведаю, мілая мая, далібог, не ведаю — каханне гэта было ці, можа, якое іншае пачуццё...

— Ды не... скажыце... няўжо на самай справе вы ніколі не кахалі сапраўдным каханнем? Ведаеце, такім каханнем, якое... ну, якое... адным словам... святым, чыстым, вечным каханнем... Няўжо не кахалі?

— Далібог, я не змагу вам адказаць, — сумеўся стары, падымаючыся з крэсла. — Мусіць, не кахаў. Спачатку ўсё не было калі: маладосць, папойкі, карты, вайна... Здавалася, канца не будзе жыццю, юнацтву і здароўю. А пасля азірнуўся — і бачу, што я ўжо немач... Ну, а цяпер, Верачка, не трымай мяне больш. Я развітваюся... Гусар, — звярнуўся ён да Бахцінскага, — ноч цёплая, пойдзем насустрач нашаму экіпажу.

— І я пайду з вамі, дзядуля, — сказала Вера.

— І я, — падхапіла Ганна.

Перад тым як ісці, Вера падышла да мужа і сказала яму ціха:

— Ідзі паглядзі... там у мяне на стале, у шуфлядцы, ляжыць чырвоны футарал, а ў ім пісьмо. Прачытай яго.

Ганна з Бахцінскім ішлі паперадзе, а ззаду іх, крокаў за дваццаць, камендант пад руку з Верай. Ноч была такая чорная, што ў першыя хвіліны, пакуль вочы не прывыклі пасля святла да цемрыва, прыходзілася вобмацкам нагамі шукаць дарогі. Аносаў, які, нягледзячы на гады, захаваў выключную зоркасць, павінен быў памагаць сваёй спадарожніцы. Час ад часу ён ласкава гладзіў сваёй вялікай халоднай рукой руку Веры, якая лёгка ляжала на згібе яго рукава.

— Смешная гэта Людміла Львоўна, — раптам загаварыў генерал, нібы працягваючы ўголас бег сваіх думак. — Колькі разоў я ў жыцці назіраў: як толькі стукне даме пад пяцьдзесят, і асабліва калі яна ўдава або старая дзеўка, дык ёй і карціць каля чужога кахання пакруціцца. Або шпіёніць, злараднічае і пляткарыць, або лезе наладжваць чужое шчасце, або разводзіць слоўны гуміарабік наконт узвышанага кахання. А я хачу сказаць, што людзі ў наш час развучыліся кахаць. Не бачу сапраўднага кахання. Ды і ў мой час не бачыў!

— Ну як жа гэта так, дзядуля? — запярэчыла Вера, паціскаючы злёгку ягоную руку. — Навошта ўзводзіць паклёп? Вы ж самі былі жанатыя. Выходзіць, усё ж кахалі?

— Гэта нічога не значыць, дарагая Верачка. Ведаеш, як жаніўся? Бачу, сядзіць каля мяне свежае дзяўчо. Дыхае — грудзі так і ходзяць пад кофтачкай. Апусціць вейкі, доўгія-доўгія такія, і ўся раптам загарыцца. І скура на шчоках далікатная, шыйка белая такая, нявінная, і рукі мяккія, цёплыя. Вось чорт! А тут тата-мама ходзяць вакол, за дзвярамі падслухоўваюць, пазіраюць на цябе такімі сумнымі, сабачымі, адданымі вачамі. А калі ідзеш дахаты — за дзвярамі такія таропкія пацалуначкі... За гарбатай ножка цябе пад сталом быццам выпадкова кране... Ну і гатова. «Дарагі Мікіта Антонавіч, я прыйшоў да вас прасіць рукі вашай дачкі. Паверце, што гэта святая істота...» А ў таты ўжо і вочы мокрыя, і ўжо цалавацца лезе... «Мілы! Я даўно здагадваўся... Ну хай дасць вам бог... Глядзі толькі, беражы гэтае шчасце...» І вось праз тры месяцы святое шчасце ходзіць у забрынданым капоце, туфлі на босую нагу, валасы рэдкія, нячэсаныя, у папільётках, з дзеншчыкамі сабачыцца, як кухарка, з маладымі афіцэрамі крыўляецца, сюсюкае, вішчыць, закочвае вочы. Мужа чамусьці на людзях называе Жакам. Ведаеш, гэтак у нос, з расцяжкаю, млява: «Ж-а-а-ак». Марнатраўка, актрыса, няхлюйка, прагная. І вочы заўсёды хлуслівыя-хлуслівыя... Цяпер усё прамінулася, уляглося, утрэслася. Я нават у душы ўдзячны гэтаму акцёрыку... Дзякуй богу, што дзяцей не было...