Іван Бунін - Выбраная проза

— Ц-ссс! — Залатухін таямніча, з перасцерагальным выглядам узняў палец угору. — Пачакайце. Не перашкаджайце.

— Ціха! — кароткім шэптам сказаў Клод.

Раптам дзесьці ўдалечыні загрукаталі калёсы. Тады абодва таропка ўзнялі шклянкі, чокнуліся і разам выпілі.

— Ды што гэта, урэшце?! — усклікнуў занепакоены Рамашоў.

— А гэта, родны мой, — шматзначным шэптам адказаў Клод, — гэта ў нас такая закусь. Пад грукат калёсаў. Фендрык, — звярнуўся ён да Залатухіна, — ну, цяпер пад што вып'ем? Хочаш пад святло месяца?

— Пілі ўжо, — сур'ёзна запярэчыў Залатухін і зірнуў у акно на вузкі серп маладзіка, які нізка і сумна вісеў над горадам. — Пачакаем. Вось, можа, сабака забрэша. Памаўчы.

Яны шапталіся, нахіляючыся адзін да аднаго, ахопленыя змрочнай жартаўлівасцю п'янага шаленства. А са сталовай у гэты час даляталі мяккія, прыглушаныя сценамі і таму гарманічна-самотныя гукі царкоўнага напеву, падобнага да аддаленай пахавальнай песні.

Рамашоў пляснуў рукамі і схапіўся за галаву.

— Панове, далібог, пакіньце: гэта страшна, — сказаў ён з тугою.

— Ідзі к д'яблу! — залямантаваў раптам Залатухін. — Не, стой, браце! Куды? Раней выпіце з прыстойнымі панамі. Не-е, не перахітруеш, браце. Трымайце яго, штабс-капітан, а я замкну дзверы.

Яны абодва ўсхапіліся з ложкаў і пачалі з шалёным аблудным смехам лавіць Рамашова. І ўсё гэта разам — гэты змрочны смярдзючы пакой, гэтае тайнае фантастычнае п'янства сярод ночы, без агню, гэтыя два ашалелыя чалавекі, — усё раптам павеяла на Рамашова нясцерпным жахам смерці і вар'яцтва. Ён з пранізлівым крыкам адштурхнуў Залатухіна далёка ўбок і, увесь калоцячыся, вылецеў з трупярні.

Розум падказваў, што яму трэба ісці дахаты, але нейкае незразумелае пачуццё прымусіла яго вярнуцца ў сталовую. Там ужо многія драмалі, седзячы на крэслах і на падаконніках. Было страшэнна горача, і, нягледзячы на расчыненыя вокны, лямпы і свечы гарэлі, не мігаючы. Стомленая, збітая з ног прыслуга і салдаты-буфетчыкі драмалі стоячы і штохвілінна пазяхалі, не разнімаючы сківіц, аднымі ноздрамі. Але павальнае, цяжкое, агульнае п'янства не спынялася.

Веткін стаяў ужо на стале і спяваў высокім сентыментальным тэнарам:

У палку было шмат афіцэраў з духоўных, і таму спявалі добра нават у часе п'янкі. Просты, журботны і сентыментальны матыў надаваў высакароднасці пошлым словам. І ўсім на нейкую хвіліну зрабілася сумна і цесна пад гэтай нізкай столлю ў прытхлым пакоі, сярод вузкага, глухога і сляпога жыцця.

выразна спяваў Веткін, і ад гукаў уласнага высокага і расчуленага голасу, і ад фізічнага пачуцця агульнай гармоніі хору — у яго добрых, дурнаватых вачах стаялі слёзы. Арчакоўскі асцярожна падпяваў яму. Для таго каб прымусіць свой голас дрыжаць, ён двума пальцамі торгаў сябе за кадык. Асадчы густымі цягучымі нотамі акампаніраваў хору, і здавалася, што ўсе астатнія галасы быццам плавалі на цёмных хвалях, у гэтых нізкіх арганных гуках.

Праспявалі гэтую песню, памаўчалі крышку. На ўсіх найшла праз п'яны чад ціхая, задуменная хвіліна. Раптам Асадчы, пазіраючы ўніз на стол апушчанымі вачамі, ціха пачаў:

— «В путь узкий ходшие прискорбный вси — житие, яко ярем, вземшие...»

— Ды хопіць вам! — кінуў нехта самотным голасам. — Вось прычапіліся да гэтай паніхіды. Дзесяты раз.

Але астатнія падхапілі пахавальны напеў, і вось у запаскуджанай, запляванай, закуранай сталовай паплылі чыстыя ясныя акорды паніхіды Іаана Дамаскіна, прасякнутыя такім гарачым, такім шчырым смуткам і тугою па жыцці, якое адыходзіла.

«И мне наследовавшие верою приидите, насладитеся, яже уготовах вам почестей и венцов небесных...»

І адразу ж Арчакоўскі, які ведаў службу не горш за любога дзяка, падхапіў:

— Рцем вси от всея души...

Гэтак яны і праслужылі ўсю паніхіду. А калі чарга дайшла да апошняга закліку, дык Асадчы, схіліўшы долу галаву, напяўшы шыю, з дзіўнымі страшнымі, самотнымі і злымі вачамі загаварыў нараспеў нізкім голасам, які ракатаў, нібы струны кантрабаса:

«Во блаженном успении живот и вечный покой подаждь, господи усопшему рабу твоему Никифору... — Асадчы раптам кінуў страшэнную, непрыстойную лаянку, — и сотвори ему ве-е-еч-ную...»

Рамашоў усхапіўся і раз'юшана, з усяе сілы грукнуў кулаком па стале.

— Не дазволю! Маўчыце! — закрычаў ён пранізлівым, пакутніцкім голасам. — Навошта смяяцца? Капітан Асадчы, нам зусім не смешна, а вам балюча і страшна! Я бачу! Я ведаю, што вы адчуваеце ў душы!