Іван Бунін - Выбраная проза

Мерна пагойдваецца труна пад залатым парчовым пакрывалам на руках у васьмі таварышаў. Усе афіцэры ідуць следам. Ззаду іх — шостая рота. Капітан Сліва сурова хмурыцца. Лагодны твар Веткіна распух ад слёз, але цяпер, на вуліцы, ён стрымлівае сябе. Лбоў плача наўзрыд, не хаваючы і не саромеючыся свайго гора, — мілы, добры хлопец! Глыбокімі, цяжкімі рыданнямі лятуць у вясеннім паветры гукі пахавальнага маршу. Тут жа знаходзяцца і ўсе палкавыя дамы, і Шурачка. «Я яго цалавала! — думае яна ў роспачы. — Я яго кахала! Я магла б яго стрымаць, уратаваць!» «Вельмі позна!» — думае ў адказ ёй з горкай усмешкай Рамашоў.

Ціха размаўляюць паміж сабою афіцэры, якія ідуць за труною: «Эх, як шкада небаракі! А які ён быў добры таварыш, які цудоўны, здольны афіцэр!.. Так... не разумелі мы яго!» Яшчэ мацней рыдае пахавальны марш: гэта — музыка Бетховена «На смерць героя». А Рамашоў ляжыць у труне, нерухомы, халодны, з вечнай усмешкаю на вуснах. На грудзях у яго невялічкі букет фіялак — ніхто не ведае, чыя рука паклала гэтыя кветкі. Ён усім дараваў: і Шурачцы, і Сліву, і Федароўскаму, і карпусному камандзіру. Няхай жа не плачуць па ім. Ён быў занадта чысты і добры для гэтага жыцця! Яму будзе лепш там!

Слёзы наплылі на вочы, але Рамашоў не выціраў іх. Было так прыемна ўяўляць сябе нябожчыкам, несправядліва пакрыўджаным!

Ён ішоў цяпер уздоўж бураковага поля. Нізкае тоўстае бацвінне пярэсцілася пад нагамі белымі і чорнымі плямамі. Прастор поля, асветленага месяцам, нібы душыў Рамашова. Падпаручнік узышоў на невялікі земляны вал і спыніўся ля чыгуначнай выемкі.

Гэты бок быў увесь у чорным ценю, а на другі падала ярка-бледнае святло, і здавалася, што там можна было разгледзець кожную былінку. Выемка ішла ўніз, быццам цёмнае прадонне; на дне яго слаба бліскалі адпаліраваныя рэйкі. Далёка за выемкай бялелі сярод поля роўныя рады палатак.

Крышку ніжэй грэбеня выемкі, уздоўж палатна, ішла нешырокая прыступка. Рамашоў спусціўся да яе і сеў на траву. Ад голаду і стомленасці ён адчуваў, што яму робіцца моташна і слабнуць ногі. Вялікае пустыннае поле, унізе выемка — напалову ў ценю, напалову ў святле, цьмяна-празрыстае паветра, росная трава — усё было агорнута чуйнай, сцярожкай цішынёй, ад якой гулка шумела ў вушах. Толькі зрэдку на станцыі ўскрыквалі маняўровыя паравозы, і ў маўклівай гэтай дзівотнай ночы іх кароткія свісткі набывалі жывое, трывожнае і пагрозлівае гучанне.

Рамашоў лёг на спіну. Белыя, лёгкія воблакі стаялі нерухома, і над імі шпарка каціўся круглы месяц. Пуста, велічэзна і холадна было наверсе, і здавалася, што ўся прастора ад зямлі да неба запоўнена вечным жахам і вечнай журбой. «Там — бог!» — падумаў Рамашоў, і раптоўна, з наіўным парывам смутку, крыўды і жалю да самога сябе, ён загаварыў страсным і горкім шэптам:

— Бог! Чаму ты адвярнуўся ад мяне? Я маленькі, я кволы, я пясчынка, што я зрабіў табе благога, бог? Ты ж усё можаш, ты добры, ты ўсё бачыш, — чаму ж ты несправядлівы да мяне, бог?

Але яму зрабілася страшна, і ён горача зашаптаў:

— Не, не, добры, любы, даруй мне, даруй мне! Я не буду больш. — І ён дадаў з лагоднай пакорлівасцю: — Рабі са мною ўсё, што хочаш. Я ўсё выканаю з удзячнасцю.

Ён так гаварыў і ў той жа час у самых тайніках ягонай душы варушылася хітравата-нявінная думка, што яго цярплівая пакорлівасць расчуліць і кране ўсёвідушчага бога, і тады раптам здарыцца цуд, ад якога ўсё сённяшняе — цяжкае і непрыемнае — стане толькі благім сном.

«Дзе ты ту-ут?» — злосна і паспешна закрычаў паравоз.

А другі падхапіў нізкім тонам, працяжна і з пагрозай:

«Я — ва-ас!»

Штосьці зашурхацела і мільганула на тым баку выемкі, на самым версе асветленага адхону. Рамашоў прыўзняў галаву, каб лепей бачыць. Штосьці шэрае, бясформеннае, мала падобнае да чалавека, спускалася зверху ўніз, ледзьве адрозніваючыся ад колеру травы ў мутным святле месяца. Толькі па руху ценю ды па лёгкім шорхаце зямлі, што асыпалася, можна было ўсачыць за ім.

Вось яно перайшло цераз рэйкі. «Здаецца, салдат? — мільганула ў Рамашова трывожная здагадка. — Ва ўсякім разе, гэта чалавек. Але так дзіўна можа ісці толькі лунацік або п'яны. Хто гэта?»

Шэры чалавек пераступіў цераз рэйкі і ўвайшоў у цень. Цяпер стала зусім добра відаць, што гэта салдат. Ён павольна і нязграбна ўзбіраўся ўгору і на нейкі час знік з поля зроку Рамашова. Але прайшло дзве-тры хвіліны, і знізу стала павольна падымацца круглая стрыжаная галава без шапкі.

Мутнае святло падала на твар гэтага чалавека, і Рамашоў пазнаў левафланговага салдата сваёй паўроты — Хлебнікава. Ён ішоў з непакрытай галавой, трымаючы шапку ў руцэ, са змярцвелым позіркам, утаропленым кудысьці ўдалячынь. Здавалася, што ён рухаўся пад уздзеяннем нейкай чужой, унутранай, таямнічай сілы. Ён прайшоў так блізка каля афіцэра, што амаль зачапіў яго крысом свайго шыняля. У зрэнках ягоных вачэй яркімі, вострымі кропкамі адбівалася святло месяца.