Іван Бунін - Выбраная проза

— Не будзем спрачацца. Магчыма, я і не варты сапраўднага кахання, але не ў гэтым справа. Справа ў тым, што вам, з вашымі вузкімі правінцыяльнымі поглядамі і з правінцыяльнай ганарлівасцю, трэба абавязкова, каб вас хто-небудзь «акружаў» і каб іншыя бачылі гэта. Ці, вы думаеце, я не разумеў сэнсу гэтай вашай фамільярнасці са мной на вечарах, гэтых пяшчотных позіркаў, гэтага загаднага і інтымнага тону, у той час калі на нас глядзелі пабочныя людзі? Так, так, абавязкова, каб глядзелі. Інакш уся гэтая гульня для вас не мела сэнсу. Вам не кахання ад мяне трэба было, а таго, каб усе бачылі вас лішні раз скампраметаванай.

— Для гэтага я магла б выбраць каго-небудзь лепшага і больш цікавага за вас, — з напышлівым гонарам запярэчыла Петэрсон.

— Не хвалюйцеся, гэтым вы мяне не абразіце. Так, я паўтараю: вам трэба толькі аднаго, каб каго-небудзь лічылі за вашага нявольніка, за новага нявольніка вашай абаяльнасці. А час ідзе, і нявольнікаў усё меней і меней. І для таго, каб не страціць апошняга паклонніка, вы, халодная, бясстрасная, прыносіце ў ахвяру і вашы сямейныя абавязкі, і вашу адданасць сямейнаму алтару.

— Не, вы яшчэ пра мяне пачуеце! — злосна і шматзначна прашаптала Раіса.

Праз усю залу, адыходзячы задам і адскокваючы ад вясёлых пар, да іх падышоў муж Раісы, капітан Петэрсон. Гэта быў худы, сухотны чалавек, з лысым жоўтым чэрапам і чорнымі вачамі — вільготнымі і ласкавымі, але з затоеным злосным агеньчыкам. Пра яго казалі, што ён быў страшэнна закаханы ў сваю жонку, закаханы да такой ступені, што падтрымліваў пяшчотную, саладжавую і фальшывую дружбу з усімі яе паклоннікамі. Таксама было вядома, што ён плаціў ім нянавісцю, вераломнасцю і ўсялякімі службовымі каверзамі, як толькі яны з палёгкаю і радасцю пакідалі яго жонку.

Ён яшчэ здаля ненатуральна ўсміхаўся сваімі сінімі, абліплымі вакол рота губамі.

— Танцуеш, Раечка? Добры дзень, дарагі Жоржык. Чаго гэта вас так даўно не відаць? Мы так да вас прывыклі, што, сапраўды, ужо засумавалі без вас.

— Так... неяк... усё заняткі, — замармытаў Рамашоў.

— Ведаем мы вашы заняткі, — пагразіў пальцам Петэрсон і засмяяўся так, як быццам запішчаў. Але яго чорныя вочы з жоўтымі бялкамі дапытліва і неспакойна перабягалі з твару жонкі на твар Рамашова.

— А я, шчыра кажучы, думаў, што вы пасварыліся. Бачу, седзіцё і нечага спрачаецеся. Што ў вас?

Рамашоў маўчаў, збянтэжана пазіраючы на худую, цёмную і маршчыністую шыю Петэрсон. Але Раіса сказала з той нахабнай упэўненасцю, якую яна заўсёды выяўляла ў хлусні:

— Юрый Аляксеевіч усё філасофствуе. Кажа, што танцы аджылі свой век і што танцаваць смешна і неразумна.

— А сам скача, — з уедлівай дабрадушнасцю заўважыў Петэрсон. — Ну, танцуйце, дзеці мае, танцуйце, я вам не замінаю.

Толькі ён адышоў, як Раіса сказала з фальшывым пачуццём:

— І гэтага святога, незвычайнага чалавека я ашуквала!.. І дзеля каго! О, каб ён ведаў, каб ён толькі ведаў...

— Маз-зурка жэнераль! — закрычаў Бабяцінскі. — Кавалеры адбіваюць дам!

Ад доўгага руху разгарачаных целаў і ад пылу, які ўзнімаўся ад паркету, у зале зрабілася душна і агні свечак ператварыліся ў жоўтыя туманныя плямы. Цяпер танцавала шмат пар, і паколькі месц не хапала, дык кожная пара тапталася на абмежаванай плошчы: усе ціскаліся і штурхалі адзін аднаго. Фігура, якую прапанаваў дырыжор, зводзілася да таго, што вольны кавалер ганяўся за якой-небудзь парай. Круцячыся вакол яе і вырабляючы ў той жа час па мазуркі, што было вельмі смешна і недарэчна, ён стараўся выбраць момант, калі дама павернецца да яго тварам. Тады ён хутка пляскаў у далоні, што азначала, што ён адбіў даму. Аднак другі кавалер стараўся перашкодзіць яму зрабіць гэта і ўсяляк паварочваў і тузаў сваю даму з боку ў бок; а сам то адступаў назад і нават пускаў у ход левы вольны локаць, нацэльваючы яго ў грудзі праціўніку. Праз гэтую фігуру заўсёды адбывалася ў зале грубая і непрыгожая мітусня.

— Актрыса! — хрыпла зашаптаў Рамашоў, схіляючыся да Раісы. — Вас смешна слухаць.

— Вы, здаецца, п'яны! — з агідаю ўсклікнула Раіса і кінула на Рамашова той позірк, якім у раманах гераіні мераюць злачынцаў з галавы да ног.

— Не, скажыце, навошта вы ашукалі мяне? — злосна дапытваўся Рамашоў. — Вы аддаліся мне толькі дзеля таго, каб я не пакінуў вас. О, каб вы гэта зрабілі па каханні, ну, хоць бы не па каханні, а з адной толькі пажадлівасці. Я зразумеў бы гэта. Вы ж пайшлі на гэта праз сваю разбэшчанасць і нізкую пыхлівасць. Няўжо вас не прыводзіць у жах думка аб тым, якія мы абое з вамі былі брыдкія, калі аддаваліся адно аднаму без пачуцця, толькі дзеля пацехі, нават без цікаўнасці, а так... як пакаёўка па святах лузае семкі. Зразумейце ж: гэта горш за тое, калі жанчына аддаецца за грошы. Там нястача, спакуса... Зразумейце, мне сорамна, мне брыдка думаць аб гэтай халоднай, бяздумнай, аб гэтай недаравальнай распусце!