Іван Бунін - Выбраная проза

— Тфу, чорт... які ж вы крыўдлівы... Ды сядайце ж, ліха на вас! Ну ды... усе вы вось гэтак. Гледзіцё на мяне, як на звера. Крычыць, маўляў, стары хрэн без толку, без сэнсу, чорт бы яго прыбраў. А я, — густы голас закалыхаўся цёплымі, усхваляванымі нотамі, — а я, далібог, мой мілы, люблю вас усіх, як сваіх дзяцей. Што ж, вы думаеце, не пакутую я за вас? Не хварэю? Эх, панове, панове, не разумееце вы мяне. Ну, добра, ну, пагарачыўся я, хапіў цераз край — хіба ж можна на старога крыўдаваць? Э-эх, моладзь. Ну, мір — скончана. Руку. І пойдзем абедаць.

Рамашоў моўчкі пакланіўся і паціснуў працягнутую яму руку, вялікую, пухлую і халодную руку. Пачуццё крыўды ў яго прайшло, але яму не было лягчэй. Пасля ранішніх важных і гордых думак ён адчуваў сябе цяпер маленькім, убогім, бледным школьнікам, нейкім нялюбым, палахлівым і забытым хлапчуком, і гэты пераход быў ганебны. І таму, ідучы ў сталовую ўслед за палкоўнікам, ён, як звычайна, падумаў пра сябе ў трэцяй асобе: «Змрочныя думкі баразнілі яго чало».

Шульговіч быў бяздзетны. Да стала падышла яго жонка, тоўстая, высокая, важная і маўклівая дама, без шыі, з некалькімі падбародкамі. Нягледзячы на пенснэ і на пагардлівы позірк, твар у яе быў даволі просты і пакідаў такое ўражанне, быццам яго спехам выпеклі з цеста, уваткнуўшы разынкі замест вачэй. Услед за ёю, дробна перабіраючы нагамі, прыклыпала старэнькая палкоўнікава маці, маленькая, глухая, але яшчэ бадзёрая, злосная і ўладная бабулька. Пільна і бесцырымонна разглядаючы Рамашова знізу ўверх, паўзверх акуляраў, яна працягнула яму і тыцнула проста ў губы сваю маленечкую, цёмную, усю ў змаршчаках руку, падобную да кавалка мошчаў. Потым звярнулася да палкоўніка і спытала такім тонам, як быццам апрача іх дваіх у сталовай нікога не было:

— Гэта хто ж такі? Не памятаю нешта?

Шульговіч трубкаю склаў далоні рук каля рота і закрычаў бабульцы ў самае вуха:

— Падпаручнік Рамашоў, матуля. Цудоўны афіцэр... франтавік і малайчына... з кадэцкага корпуса... Ах так, — спахапіўся ён раптам. — Вы ж падпаручнік, здаецца, наш, пензенскі?

— Так, пан палкоўнік, пензенскі.

— І сапраўды, так... Я цяпер успомніў. Мы з вамі землякі. Нараўчацкага павета, здаецца?

— Так точна. Нараўчацкага.

— І як гэта я забыў? Нараўчат, адны тычкі тырчаць. А мы — інсарскія. Матуля! — зноў затрубіў ён маці на вуха. — Падпаручнік Рамашоў — наш, пензенскі... З Нараўчата!.. Землякі!..

— А-а! — бабулька шматзначна павяла бровамі. — Так, так, так... А я ўсё думаю... Значыць, вы даводзіцеся сынком Сяргею Пятровічу Шышкіну?

— Матуля! Памыліліся! Падпаручніка прозвішча — Рамашоў, а зусім не Шышкін!..

— Вось, вось, вось... Я і кажу... Сяргея ж Пятровіча я не ведала... па чутках толькі. А вось Пятра Пятровіча — таго нават вельмі часта бачыла. Маёнткі, лічы, побач былі. Вельмі, в-вельмі прыемна, малады чалавек... Пахвальна з вашага боку.

— Ну, пайшла цяпер рыпець, старая шпакоўня, — сказаў палкоўнік напаўголаса, з грубым дабрадушшам. — Сядайце, падпаручнік... Паручнік Федароўскі! — крыкнуў ён у дзверы. — Канчайце там і ідзіце піць гарэлку!..

У сталовую жвава зайшоў ад'ютант, які, па заведзеным у многіх палках звычаі, абедаў заўсёды ў камандзіра. Мякка і развязна пазвоньваючы шпорамі, ён падышоў да асобнага маёлікавага століка з закуссю, наліў сабе гарэлкі і, не спяшаючыся, выпіў і закусіў. Рамашоў адчуў да яго зайздрасць і нейкую смешную, дробязную павагу.

— А вы гарэлкі? — спытаў Шульговіч.

— Не. Дзякую шчыра. Мне чамусьці не хочацца, — адказаў Рамашоў асіплым голасам і пракашляўся.

— І-і цу-доўна. Самае лепшае. Жадаю і ў далейшым гэтак жа.

Абед быў сытны і смачны. Было відаць, што бяздзетныя палкоўнік і палкоўніца прыляпіліся да нявіннай слабасці — добра паесці. Падавалі духмяны суп з маладых карэнняў і зяленіва, смажанага ляшча з кашаю, добра ўкормленую хатнюю качку і спаржу. На стале стаялі тры бутэлькі — з белым і чырвоным віном і з мадэраю, — праўда, пачатыя ўжо і закаркаваныя сярэбранымі фігурнымі коркамі, але дарагія, добрых замежных марак. Палкоўнік — быццам нядаўні гнеў спрыяў яго апетыту — еў з асаблівым смакам і гэтак прыгожа, што на яго прыемна было глядзець. Ён увесь час міла і груба жартаваў. Калі падалі спаржу, ён, глыбей засоўваючы за каўнерык тужуркі асляпляльна белую сурвэтку, сказаў весела:

— Каб я быў царом, заўсёды еў бы спаржу!

Але раней, за рыбай, ён не стрымаўся і закрычаў на Рамашова начальніцкім тонам:

— Падпаручнік! Майце ласку адкласці ножык убок. Рыбу і катлеты ядуць выключна відэльцам. Нядобра! Афіцэр павінен умець есці. Кожны афіцэр можа быць запрошаны да царскага стала. Памятайце пра гэта.