Тарас Рыгоравіч - Вершы. Паэмы

Багун Іван — паплечнік Б. Хмяльніцкага ў вызваленчай барацьбе ўкраінскага народа супраць польскай шляхты. Пакараны смерцю ў 1664 г.

Жоўтыя воды, Рось, Альта — рэчкі, ля якіх адбываліся бітвы з польскімі войскамі. Пад Жоўтымі водамі і Корсунем у 1648 г. Багдан Хмяльніцкі разграміў польска-шляхецкае войска.

Дзе Тарас? — маецца на ўвазе Тарас Фёдаравіч — арганізатар народнага паўстання супраць польскай шляхты 1630 г. Разграміў армію польска-шляхецкага гетмана Канецпольскага.

Архістратыг Міхаіл. Архістратыг — вышэйшы военачальнік. У дадзеным выпадку маецца на ўвазе архангел Міхаіл як «начальнік» нябесных сіл.

...Хоць гуляў на Росе, на Альце, на Сене... Называючы Сену, рэчку, на якой стаіць Парыж, Шаўчэнка мае на ўвазе Варфаламееўскую ноч (пад святога Варфаламея 24.VIII.1572 г.), калі французскія католікі, падбухтораныя рымскай царквой, нішчылі гугенотаў.

Сміляншчына — мясцовасць на Кіеўшчыне (ад горада Сміла).

Медзвядзёўка. Шаўчэнка ў заўвагах пісаў: «Расказваюць, есаул Залезняка, не дачакаўшы трэціх пеўняў, запаліў Медзвядзёўку, мястэчка паміж Чыгірынам і Звенігародкаю».

Дамаска — сабля са славутай дамаскай сталі (Дамаск — горад У Сірыі).

Лісянка — мястэчка Звенігародскага павета над рэчкай Гнілы Цікіч.

Галайда. У дадзеным кантэксце — бяздомны.

Кірылаўка — сяло Звенігародскага павета.

Будзішча — сяло Будзішча недалёка ад Кірылаўкі; у яры возера і над возерам лес невялікі, завецца Гупалаўшчынай за тое, што там Залязняк збіваў ляхаў з дрэва (заўвага Шаўчэнкі).

Дукат — даўняя назва венецыянскай залатой манеты ў Еўропе. Шаўчэнка ў заўвагах адзначае: «Чырвонец, які даў Залязняк хлопцу, да гэтага часу захаваўся ў сына таго хлопца, якому быў дадзены, я сам яго бачыў».

Лебядзін. У Лебядзіне (паміж Чыгірынам і Звенігародкаю) быў дзявочы манастыр.

Умань — горад Кіеўскай губерні.

Jazda narodowa — «Kawaleria narodowa» — так зваліся польскія драгуны; іх было ў Умані 3000, і ўсе былі пабіты гайдамакамі (заўвага Шаўчэнкі).

Субскрыбенты — перадплатнікі, слова лацінска-польскага паходжання.

Душы прапівае — прайграць у карты ці прапіць прыгоннага было звычайнай справай у побыце памешчыкаў.

У лёдзе ляжам спаці — на поўначы, куды царскі ўрад высылаў на катаргу палітычных зняволеных.

...Цар сусветны, цар волі, цар, штампам увянчаны! — сімвалічны вобраз рэвалюцыянера, барца за свабоду, прыгавораны царом да катаргі.

На багне горад віднее... — маецца на ўвазе Пецярбург, заснаваны Пятром I на балотах.

Цвярдыня й званіца, як завостраная швайка... — Петрапаўлаўская крэпасць (яна ж турма для ворагаў самадзяржаўя). На царкве ў крэпасці высокая званіца.

Первому вторая — надпіс на пастаменце помніка Пятру I: «Петру Первому — Екатерина Вторая». Помнік пастаўлены ў Пецярбургу па загаду Екацярыны II у 1782 г.

Наказны гетман — чарнігаўскі палкоўнік, прызначаны гетманам Паўла Палуботак. Выступаў супраць палітыкі Пятра I у дачыненні да Украіны. Памёр у Петрапаўлаўскай крэпасці ў 1724 г.

Над царом тым масянжовым...— бронзавым (слова польскага паходжання).

Баграніца — царскае параднае адзенне барвовага або пурпуровага колеру.

Шафарык П. Й. (1795—1861) — чэшскі і славацкі вучоны, прафесар Пражскага універсітэта. Яго працы прысвечаны этнаграфіі, археалогіі, гісторыі, філалогіі славян. Яны садзейнічалі культурнаму збліжэнню і яднанню славянскіх народаў.

Іезекііль — біблейскі прарок.

Канстанцкі ерэтык вялікі — Ян Гус (1369—1415) — сацыяльны і рэлігійны чэшскі рэфарматар, натхняльнік антыфеадальнай і нацыянальна-вызваленчай барацьбы чэшскага народа. За выкрывальныя выступленні супраць царквы быў агалошаны ерэтыком і спалены ў г. Канстанцы.

Чарнец адкормлены. Шаўчэнка мае на ўвазе папу рымскага.

Ці разломім тры кароны на гордай ціары? Ціара (тыяра) — карона рымскіх пап. Спачатку яна мела форму высокай мітры (шапкі), а з часам папы дадалі тры вянцы-кароны — сімвалы ўлады папы як суддзі, заканадаўцы і свяшчэннаслужыцеля.