- Якога ваеннага? - здзівіўся Буевіч. - Хто з кім ваюе?
- Не прыкідвайцеся, пане Буевічу, дурнем, прашу мяне выбачыць за рэзкае слова. Каб на маім месцы быў больш строгі, больш няродны гэтай зямлі чалавек, я загадаў бы жаўнерам даць залп і расчысціць дарогу.
- А вы паспрабуйце даць залп! - чамусьці ўхмыльнуўся Буевіч. - Паглядзім, што з гэтага выйдзе. Зрэшты, дарога свабодная - едзьце сабе. Вы рабіце сваю работу, а мы будзем рабіць сваю. Не ўмешвайцеся, не ўлазьце.
5. Гуртом і бацьку добра біць
Фогель не ўбачыў, як Буевіч даў знак сваім рушыць на шляхту Дубойскага. Тым часам вазы з асуджанымі ўцягваліся паміж двума коннымі атрадамі шляхты. Сяляне, падбухтораныя сваёй шляхтай, зараўлі, паднялі кіі і, мякка тэпаючы лапцямі па зямлі, кінуліся на такіх, як самі, сялян, толькі належных іншай шляхце. Тыя сяляне таксама ўсхваляваліся, закрычалі і таксама пабеглі ў наступ.
- Спыніце іх, - закрычаў Фогель. - Зараз жа спыніце!
Конь пад ім круціўся, узбуджаны крыкамі і гвалтам. Жандар выхапіў рэвальвер, даў стрэл у паветра. І гэта быў знак атакі ўсутыч.
- Як ты іх спыніш?! Гэта віхура! - крыкнуў Буевіч, падняў плётку. - Выбачайце, пане афіцэр, у нас свае парадкі. Гэй, шляхта, рушма!
Ягоны конь скокнуў, як сабака, з месца. Шляхта зараўла, загігікала, ірванула з месца. Нечы конь апудзіўся, сядок паляцеў старчма.
- Я буду страляць! Я вас арыштую! - ашалела закрычаў Фогель.
Ён размахваў рэвальверам, але было позна - шыхты проціборцаў сышліся. Застукалі, заляскалі ўжо разам з кіямі і шаблі. Шляхта з жарсцю фехтавала; хто быў спрытнейшы, лупіў супраціўніка плазам. Сяляне сцягвалі вершнікаў з коней, адбіралі шаблі. І так выйшла, што вазкі з арыштантамі апынуліся пасярод бойкі, у самай яе гушчыні. А тут яшчэ зусім нечакана пачалася страляніна, усё больш угору. Паваліў дым. Залёталі ў паветры ахлапкі ад набояў. Фогель вачэй не спускаў з арыштантаў - там жа сядзеў сам Артур Буевіч. І тут капітан адчуў, што нечыя дужыя рукі ўхапілі яго ззаду, звалаклі з каня. Глянуў - барадатыя, касматыя, як дзікуны, людзі накінуліся на яго, адабралі рэвальвер, сталі круціць, вязаць рукі, насоўваць на галаву мех. Спрабаваў бараніцца, дык атрымаў такога грымака ў спіну, што ажно ў носе зашчыпала. Нейкі час яго трымалі, потым, звязанага, кінулі. Круціўся на зямлі, поўзаў на каленях, спрабуючы скінуць з галавы смярдзючы мех. Як скінуў - убачыў, што ягоныя падначаленыя люта сякуцца плёткамі з сялянамі, якія насядаюць на іх з косамі і віламі.
- Перамога! - крычалі адны.
- Наша ўзяла! - крычалі другія.
- Усё, кідай дрыны, замірэнне! Замірэнне, - прагучэлі крыкі. - Пан Дубойскі аддае перуновік, аддае! Гэй! Хто там яшчэ дубасіцца?!
Фогель стаў развязвацца, вызваляцца ад вяровак, азірнуўся, аж вазкі - і адзін, і другі, і трэці - пустыя. Некалькі жаўнераў ляжалі, яшчэ аблытаныя вяроўкамі, некаторыя ўжо разблыталіся. Спешаныя жандары бегалі за сваімі коньмі, разганяючы плёткамі сялян, а тыя ўжо і не таўклі адзін аднаго, не насядалі на жандараў, разбягаліся хто куды; хто ўцякаў дахаты, смялейшыя стаялі купамі, глядзелі, як пан Дубойскі абдымаецца з панам Буевічам.
Адзін з Пратасавіцкіх скінуўся з каня і ад радасці пусціўся ўпрысядкі.
- Замірэнне! Згода!
- Стаўлю бочку піва! - закрычаў пан Дубойскі.
- Дзве бочкі піва! - раўнуў пан Буевіч. - Гэй, шляхта, да Бэрка, конна, рушма! Мужыкі - следам! Дармавое саладчэй заробленага!
Фогель кінуўся да фурманак. Ён даўно зразумеў, што да чаго. Тут і дурань зразумее. Сярод арыштантаў не было Артура Буевіча.
Ад злосці стаў біць аднаго з жаўнераў па твары.
- Каго запомнілі? Хто быў? Чаму не стралялі?!
- Пане афіцэр, каго тут запомніш, калі іх гэткая процьма?! У каго страляць? Каманды не было... - адказваў жаўнер, закрываючыся рукамі.
- Куды ўцяклі?
- Туды ўцяклі. - Жаўнер паказаў рукой у бок лесу.
- Хто? У твар запомніў? - роў Фогель.
- Калматыя ўсе, ваша благароддзе, як чэрці!
- Напраўдачкі, як чэрці!
Пускацца ў пагоню было і позна, ды і небяспечна. Але Фогель злавіў свайго каня, узляцеў у сядло, кінуўся наўскапыты да лесу. Потым да яго далучыліся іншыя жандары. Паехалі да лесу, але так нікога і не ўбачылі. Пры лесе - вёсачка. Пад'ехалі, паглядзелі на дарогу - нават слядоў не відаць. Як скрозь зямлю праваліліся. Яно і зразумела - лес вакол. За вёскай, на ўзлеску, царква. Невялікая, капліца, а не царква. Адтуль насустрач селянін прастуе, зняўшы шапку.
Фогель ведаў селяніна. Як не ведаць Максіма Дзеркача! Вось ён паслужліва падбег да стрэмені, прашаптаў:
Читать дальше