Генрых Далідовіч - На новы парог

«Дзеці...— сціснулася сэрца,— Як вы там, на свеце? Франука і Анці ўжо няма... Сыну сёлета ўвесну восемдзесят два гады было б, а дачцэ во цяпер, улетку,— восемдзесят. Дзед і баба! А яны для мяне навек будуць маладзенькія...»

Прайшла каля сцяны з маленькім акном. Здаецца, шкло ў ім выцвілае, во, нейкае шэрае і ніколі не звініць. І яно, відаць, састарэлася.

«За свой век колькі хат перажыла!.. Увесь час, здаецца, будаваліся і будаваліся. Першы раз мы ставілі хату яшчэ ў тым веку, калі аддзяліліся ад яго бацькоў, узбіліся на сваю гаспадарку. Тую нашу хату спаліў першы немец. Як сталі за немцамі Саветы, дык далі дзерава на другую хату. Толькі паставілі зруб — прыйшлі палякі. Пагналі на хутар — мусілі раскідаць гэты зруб і перавозіць яго на хутар... Жылі там, пакуль не прыйшоў гэты, другі, немец. Хату спаліў, а нас саміх завёз у Нямеччыну... Вярнуліся са Стэфусем і з меншымі дзецьмі, зрабілі зямлянку, а потым там, на хутары, і паставілі гэтую хату. Адтуль, з хутара, і паехалі ў свет меншыя дзеці, там і памёр Стэфусь. Можа, і падарваўся, увесь век новыя хаты ставячы... Жыла адна. Як сава. Думала: вот памру. Але смерць не брала. А там казаць пачалі: не будзе болей хутароў, трэба перабірацца ў Бабчын Скон. Людзі і пачалі перабірацца, я толькі адна на хутары засталася. «Ты, цётка,— угаворваў малады мужчына з раёна,— нам обшчую карціну порціш: усе ў вёсцы, а ты на хутары. Перабірайся — і мы маем сто працэнтаў...»

Людзі і перавезлі маю хату і паставілі яе тут, дзе жыў Стэфусеў бацька. Дык колькі разоў мы будаваліся? Ужо і злічыць цяжка... А цяпер кажуць людзі: не будзе і Бабчынага Скону, трэба перабірацца ў Налібакі. Але што з хаты застанецца, калі яе зноў раскідаць? Парахня адна. Яе ўжо не перавязеш. Дык тут і застануся. Адна дык адна. Бяда такая. Буду жыць, пакуль не памру. Як тая старая баба...»

Успомніўшы пра вясковую легенду, прыпынілася.

«А, мусіць, была яна, тая баба, бо недарэмна ж з веку ў век перадаецца пра яе гісторыя... Вот і мае дзед і баба гаварылі: перад смерцю яна сказала сваім дзецям: «Я памру, але да вас у снах буду прыходзіць. Вы не бойцеся, як баяцца нябожчыкаў: буду я сніцца вам не на благое, а на добрае. Заадно буду і прарочыць. А яшчэ скажу: хто з вас першы памрэ, той потым мне на змену прыйдзе, будзе жывым прарочыць...» І было так: нябожчыкі і войны ўсе, і пажары, і галады прарочылі. І нябожчыца Блініха казала, што да яе перад смерцю ў сне заявілася Даргевічава бабка, сказала, што яна памрэ. Блініха і памерла, сніцца вось цяпер людзям, нешта раіць, але да мяне, самай старой тут, не прыходзіць, не сніцца. Значыць, яшчэ і не скора памру я. Хоць і прашу, дапрасіцца не магу ў бога смерці... Але ж, мусіць, і бог бачыць: вось цяпер дык і баюся паміраць. Не хачу жыць, нажылася, але не раз баюся: знясуць Бабчын Скон, дык куды і да каго буду я прыходзіць пасля смерці, каму што буду прарочыць, раіць? Пустка ж тут будзе, поле... Будзе мая душа як непрыкаяная...»

Сенцы — без пары ад тоўчанай бульбы, без свіных гаршкоў — былі з чужым, нежылым пахам. І старая вопратка — яна вісела па адзін і другі бок на ўбітых у сценкі цвіках — пахла ўжо цвіллю.

«Шкадавала ўсё выкінуць. Думала: спатрэбіцца на дождж, то ў лес схадзіць, то картофлю выбіраць... Аж не трэба... Людзі і картофлю маю выбіраюць, і грыбоў ды ягад паносяць. Прашу не раз: не насіце, людцы. Дайце мне самой высунуцца з хаты. Яшчэ ж бачу ды хаджу. Вот як злягу, дык тады ўжо хоць кубак вады падайце...»

У хаце было яшчэ змрачнавата. Стэфусіха паставіла ў вілачніку кіёк, адчыніла дзверцы невысокай, яшчэ моцнай, не патрэсканай пліты. У печы ўлетку не паліла. Толькі зімою — каб цёпла было сядзець ды спаць на ляжанцы. Ды ў пліту і менш дроў трэба.

У пліце ляжала ўсякае сухое ламачча. А пад ім — сухая папера. Запаліла запалкаю. Агонь успыхнуў адразу. Водсветы ад яго блішчалі на дзверцах, як і на яе сукенцы. Як памаладзела ўсё ў старой хаце.

На пліце стаялі два гаршкі. Адзін, большы, для цёплай вады — памыць лыжку ды міску. Другі — зварыць што есці. Можа, і макароны. У полудзень з'есць тварагу і малака. А ўвечар мала калі садзіцца за стол. Ці як выйдзе да каго, дык у некага чаго лыжку-другую гарачага возьме. Куды ні зойдзе, усе запрашаюць за стол.

Адышлася, села пры старым століку на лаве. Лава была па некалішнім часе — доўгая, на ўсю хату. Але да стала. І дзяцей жа было шмат, і людзі любілі зайсці, пасядзець ды пагаманіць.

У кутку, за абразам, зумкала муха. Правей накрытага абрусам стала шыкаваўся даўно ўжо засланы і неразбіраны ложак. Высока падымаліся тры падушкі ў белых наўлечках. На іх была вышытая Гаптароваю нявесткаю накідка — пасярод вялікая чырвоная кветка, а па баках — маленькія кветачкі.