Людміла Рублеўская - Дагератып

- Мы тут! Сюды!

- Панна Багуслава, граф! Я ж адразу за вамі, сказаць, што Калоцкі вас здаў, і на ўсіх станцыях вас будуць чакаць. Добра, дадумаўся, куды рушылі. А тут вось яно як... А Божухна...

Давыд Масевіч паставіў ліхтар на край кладкі, каля каменя з крыжам, і напружана ўглядаўся ўніз.

- Чакайце, я зараз...

Шматпакутная асінка ўсё-ткі скончыла свой век - этнограф, захлынаючыся ад кашлю, пераламаў-перасек яе ля камля з дапамогай вялікага нажа, прывязаў, спяшаючыся, на канец палкі аброць.

- Бярыцеся!

Шымон ірвануўся з усяе моцы...

- Атрымалася! Багуслава, падцягвайся...

Але калі ён зрабіў свой рэзкі рух наперад, Багуслава выпусціла яго, сваё адзінае апірышча... І цяпер у яе вачах імкліва згасалі зоры. У рот, нос залівалася смярдзючае балота, субстанцыя радзімы.

Яе зноў пацягнулі наверх. Багуслава пакутліва адперхвалася... Як холадна! Не адчуваецца ні рук, ні ног... Гэтай ноччу на траве мусіць быць шэрань, вясельны вэлюм смерці. Свядомасць адплывала некуды ў іншы свет, дзе няма ні бомбаў, ні жалезных клетак, ні пакорлівых мястэчак, ні іх ачышчальнікаў.

Шымон вярнуўся за ёю, а значыць, вымушаны быў кінуць выратавальную калаціну. Яны зноў тонуць у сэрцы дрыгвы. Як недарэчы здраджвае цела. Тады, калі сядзела на каменнай гаргульі, пратрымалася ўсю ноч. А тут, у ледзяной вадзе балота, хапіла пятнаццаці хвілінаў. Галасы даносіліся як скрозь вату.

- Вы надта далёка цяпер адплылі... Нічым не дастану!

- Давыд, я зараз штурхну Багуславу наперад... Будзе толькі адна спроба, на больш мяне не хопіць. Абвяжу яе пасам, а ты чапляй. Зрабі ўсё, каб яна жыла, абяцаеш? Гатовы?

Няўжо цела зноў ляжыць на цвёрдым? Нехта расціраў яе вушы, шчокі, каб прывесці да прытомнасці. Багуслава прыўзнялася, яе калаціла.

- Абхініцеся!

На плечы легла паліто, але цяпла не дало, нібыта не было больш у свеце ні цяпла, ні святла.

- Д-дзе? Шымон... Ён д-дзе?

Чаму Давыд хавае вочы?

Багуслава, спатыкаючыся, кінулася, ці хутчэй папаўзла, да дрыгвы. У святле ліхтара яе паверхня здавался такой роўнай і надзейнай, быццам па ёй можна хадзіць, бегаць, таньчыць, але таньчылі на ёй толькі балотныя агеньчыкі ды загубленыя душы.

- Я спрабаваў... Ледзь сам не патануў. Вось, нават сумкі выцягнуў. А пан Шымон адразу - з галавой, як толькі вас выштурхнуў... Больш нават не паказваўся на паверхні.

Мармытанні Давыда здаваліся блёкатам. І яна ірвалася туды, да свай­го Вужынага караля, у ягоны бурштынавы палац, што на дне балота... А шчуплы, руды Масевіч, невядома, адкуль сіла ў яго ўзялася, не пускаў, і ўсё мармытаў пра тое, што трэба жыць.

“Я - Радаслаў Анупрыевіч Каганецкі, шляхціц герба “Люпус”.

Я - Радаслаў Каганецкі, граф, стацкі радца, кавалер ордена Святога Станіслава...

Я - Радаслаў, сын Анупрыя, унук Гальяша, бацька Антонія, звяно ў ланцугу роду... Іржавае звяно ў іржавым ланцугу...

Нашто я пішу пра сябе словы, якія маюць значэння не больш, чым рассыпаныя фальшывыя перліны? Пакуль блішчэлі, сабраныя ў каралі - былі каштоўнасцю, адзнакай самавітасці.

Але парвалася тонкая нітка, і вось яны ляжаць на камянях падлогі, і любы латруга бачыць, што яны ўсяго только падробка, нічога не вартая, не маючая назвы...

Я - нішто.

Багоўка, якая паспрабавала сцерці з бліскучых чырвоных крылцаў чорныя плямы, але паколькі яны і былі часткай крылаў - засталася вартым жалю чорным рабаком з абламанай здольнасцю лётаць.

Я ўсё жыццё ішоў насуперак свайму лёсу. Я не хацеў быць тым, кім мне наканавана, таму што ўважаў гэта за глупства і за грэх.

Мае продкі адзін за адным гінулі ў барацьбе бескарыснай і няўдзячнай, і ніхто не дажываў нават да сарака.

Самы стары ў родзе быў мой прадзед, які ў сорак пяць гадоў атрымаў шастапёрам па галаве падчас нямога сойму.

Мы ж, Каганецкія, не можам маўчаць, нават калі ўвесь сойм знямелы.

Бацька пайшоў за Касцюшкам.

Генерал Тадэвуш зазнаў паразу, але слава ягоная была большай, чым ягоная ганьба. Ён вызначыўся ў Амерыцы, пакрасаваўся ўдосталь на шахматнай дошцы часу ў лаўровым вянку... А ягоных пешак зжэрлі і забыліся на іх.

Я не хацеў быць пешкай. Я не хацеў паміраць у дваццаць пяць ці трыццаць з прыгожым лозунгам на разбітых вуснах. Не хацеў даваць волю гневу, які змушае нас адзін за адным кідацца на дзіды з белымі ад шалу вачыма... Я хацеў быць з Каралінай, вывучаць натуральныя навукі, сядзець вечарамі ля каміна і расказваць унукам казкі...

Мой унук палохаецца мяне, быццам звера. Караліна памерла са спалохам у вачах. Багацце, што прыплывала да мяне, я лёгка аддаваў нявартым за ігорным сталом, таму што набытае імі там, яно прыхоплівала з сабою частку майго праклёну, частку маёй пустэчы.