Людміла Рублеўская - Дагератып

Колы самотнага экіпажа расплюхвалі лужыны на вуліцы нечакана гучна ў застрашлівай цішы. Едуць даволі хутка...

Экіпаж спыніўся ля фотаатэлье, і адразу ж у дзверы нехта застукаў.

- Адчыніце, дзеля Бога! Ёсць хто? Панна Багуслава, пан Ніхель, вы вярнуліся?

Міхал Калоцкі ўваліўся ў фотаатэлье, адразу сваім выглядам адпрэчыўшы надзею на “ўсё абыдзецца”. Потны, валасы ўскудлачаныя, на падрапанай шчацэ кроў, каўнер кашулі наросхрыст, гузікі вырваныя з мясам, быццам цягалі археолага за каўнер, зверху накінутае захляпанае гразёй чорнае паліто, а цёмныя вочы проста шалёныя. Як з ваўкалацкага вяселля.

- Дзе здымкі экспанатаў з Жухавіч? - голас, аднак, гучаў па-дзелавому адрывіста. - Давайце ўсё, што ёсць, у любым выглядзе. Негатывы, дык негатывы. У Піцеры праявяць.

Ніхель быў ветлівы, як гандляр падвялымі кветкамі.

- Што здарылася, пан Міхал? А дзе ваш шаноўны сябар, Давыд Масевіч?

- Давыд там, застаўся... У сваякоў, у доме з кніжнай крамай, - нервова махнуў рукой Калоцкі за вакно. - Упарты, як п’яны певень. Гаварыў яму

- уцякай, не захацеў. А цяпер позна. Нейкая банда па вуліцах ходзіць, гарлаюць, што трэба з горада выганяць сацыялістаў. Як убачылі кнігі ў вітрыне - раз’юшыліся, і давай шкло біць. Хоць бы краму не падпалілі. Нікога з іх не ведаю, хіба пару апойкаў.

- А вы чаму ўцякаеце? - злосна спытала Багуслава, якая паспела пераапрануцца ў звыклы кардыган у краткі і дарожную брунатную спадніцу.

Калоцкі кінуў незадаволены позірк на яе, на графа, але калі і бачыў у тым шчаслівага суперніка, цяпер было не да рамантычных двубояў.

- Я тут нядобранадзейны, за мной паліцыя сочыць. Вось, толькі што спрабавалі збіць... Каменем шпурнулі, - Калоцкі паказаў на скрываўленую шчаку, якая пачала заўважна апухаць. - Мне хавацца ў мястэчку не выпадае. Не заб’юць - дык адлупцуюць да паўсмерці, а потым яшчэ паліцыя навесіць невядома што... А ў мяне праца, дысертацыя! За гэтыя фотаздымкі куратар з універсітэта абяцаў на кафедру ўзяць. Я служу навуцы! Давайце негатывы, і мы ў разліку. Хутчэй, мяне чакае экіпаж, пашкадавалі добрыя людзі, падвязуць да чыгункі. А коней і брычку, на якіх у Жухавічы ездзілі, самі вернеце Гаўрылу Лешчанцу. Мы з ім разлічыліся.

Ніхель падкруціў вусы і пайшоў па скрынкі ў сутарэнне. Каганецкі грэбліва прагаварыў:

- А хіба пан Масевіч не мае таксама права на карыстанне гэтымі здымкамі? Што ж вы яго абыходзіце?

Археолаг ад нецярпення прытупваў па падлозе чаравікам.

- Калі Давыд прыедзе ў Пецярбург, я, вядома, з ім падзялюся. Але ж ён пакуль толькі студэнт, манаграфій не піша.

- І, магчыма, вярнуцца ва ўніверсітэт пасля сённяшніх падзей яму не ўдасца, - змрочна зазначыла Багута. Калоцкі прыгладзіў дрыжачай рукой растрапаныя кудзеры, паправіў парваны каўнер.

- А што я мог зрабіць? Дазволіць сябе прыкончыць? Вас там не было, вы не бачылі, як гэта! Чалавек трыццаць з дубінкамі, дручкамі, сякерамі... Сярод іх падазроныя персоны, усіх пад’юджваюць. Пані Мамантавай, у якой на чытаннях Караленку абмяркоўвалі, вокны пабілі. Настаўніка Кагутова, які збіраў подпісы на скарзе супраць бурмістра, ледзь не затапталі. А кніжная крама Масевічаў - гэта ж “гняздо анархіі”. Іх і так ледзь не штомесяц абшуквалі, колькі літаратуры сканфіскавалі! Давыд крычаў, што будзе абараняцца... Чым, чарніліцай з атрамантам? Апошняе, што я заўважыў - кнігі паліць пачалі. Усё, мне час...

Калоцкі падбег да Ніхеля, які вярнуўся ў пакой, выхапіў у таго з рук скрынкі з негатывамі і выскачыў за дзверы не развітваючыся. Адразу ж пачулася лясканне пугі, мокры стук капытоў і плёханне колаў па лужынах горада Б*.

Багуслава выскачыла за госцем на ганак, угледзелася ў той бок, адкуль прыехаў экіпаж. Прыцемак барвавеў. Пажар! Але фігура на каланчы, якую яшчэ трохі было відаць на фоне цёмна-сіняга неба, што абяцала выспеліць гронкі зорак, нават не зварухнулася.

- Вар’яты... - прамармытаў Каганецкі. - Сёння моцны вецер... Агонь не будзе разбіраць, які дом паліць.

Вярнуліся ў хату прыгнечаныя. Ніхель зараз жа зачыніў дзверы на засаўку.

- Усё, цяпер сядзім ціха. Багута, дарагая, пакажы пану Шымону свой пакой.

Ясна, спадзяваўся, што прага пабыць сам-насам, якую ён легка чытаў у іхніх рухах і позірках, пераб’е ўсе іншыя думкі. Але Багуслава ўспомніла Масевіча, і як ён тут стаяў, не вельмі прадстаўнічы на фоне плячыстага сябра, і, пераадольваючы страх, пагражаў ім з Ніхелем выкрыццём, і як захоплена распавядаў легенды і паданні, і пра сваё дзяцінства, спрабуючы пераканаць усіх - трэба любіць гэты край, гэты народ і нават гэтае мястэчка...