Людміла Рублеўская - Дагератып

- Ваша праўда, - задумліва прагаварыла Багуслава. - Ніхель згадваў паўстанца Ігната Дамейку, які стаў нацыянальным героем Чылі... Адольф Янушкевіч даследваў побыт казахаў. Вы, пан Каганецкі, друкуеце навуковыя працы ў Аўстрыі і ў Германіі.

Багуслава прысунулася таксама бліжэй, цяпер граф быў ад яе на адлегласці выцягнутай рукі, глыбокія цені надавалі ягонаму твару сумную ўрачыстасць.

- Нашы знаёмцы, Калоцкі ды Масевіч, страшэнна мяне раздражнялі, але пасля знаёмства з імі мне ўпершыню прыйшла ў галаву такая думка... Калі-небудзь тут узнікне ўніверсітэт, дзе ўсё будзе на беларускай мове, - раптам сказаў Каганецкі. - Я не дажыву. Але ў гэтага народа хопіць моцы нарадзіць тых, хто напоўніць яго сцены сваім талентам.

- А для гэтага павінна абрушыцца імперыя, - упэўнена прагаварыла Багуслава. - Павінна разбурыцца сістэма, якая знявольвае і асобнага чалавека, і асобныя народы. Якая знішчае ўсіх, хто думае не так, верыць не так і карыстаецца не той мовай. Сістэма, якая трымаецца на гвалце, страху і мане, у якой чалавек не мае права жыць, дзе хоча, толькі таму, што ён іншай веры, а таленавіты юнак не можа атрымаць адукацыю, бо не таго саслоўя. Калі галодны бунт уціхамірваецца кулямі, а паэту забараняецца пісаць, як дыктуе яму талент. Мы зробім усё дзеля таго, каб гэтая сістэма абрушылася.

Каганецкі мацней сціснуў прэнт.

- А якім коштам? Якімі сродкамі, Багуслава? Няўжо вы думаеце, што калі заб’еце пэўную колькасць людзей у гэтай дзяржаве, астатнім будзе жыць больш шчасна? І хто прыйдзе на змену цяперашнім уладарам? Былыя тэрарысты, для якіх жыццё чалавека - парушынка?

Багуслава ўскочыла са сваёй скрынкі - цяпер яны былі зусім блізка адно ад аднаго.

- Адразу відаць, што вы - унук здрадніка!

- А я і не гуляю ў праведніка, - жорстка адказаў Каганецкі. - Мае продкі пакаленнямі трымалі прыгонных, сцябалі іх на стайні, садзілі ў рагаткі... У экспедыцыях я міжволі выконваў “місію белага чалавека”, і колькі заўгодна можна спачуваць непісьменным бедным плямёнам, але калі ад сквапнасці, падлючасці і баязлівасці наймітаў можа загінуць экспедыцыя, калі бачыш, што тубыльцы вось-вось ператворацца ў гіенаў, а падлай станеце вы, белыя, сытыя, багатыя, уладальнікі такіх каштоўных бліскучых прадметаў... Я не саромеўся ўжываць сілу, якую некаторыя неразвітыя розумы толькі і шануюць. - Граф сціснуў кулак, і Багуслава ўявіла, як у стэпу ці ў гарах у ім заціснуты пісталет, шабля ці нагайка.

- Людзі не павінны так абыходзіцца з людзямі, згодны. Я ведаю, што самадзяржаўе мусіць абрушыцца, што так, як цяпер - нельга, ганебна... Але што прапануеце вы, Багуслава? Бомбы? Раздзяленне на прыгнятальнікаў і прыгнечаных, і першых усіх - пад нож? Каму сталася лепей, калі забілі Аляксандра Другога? Ён рыхтаваўся да ліберальных рэформаў, а пасля ягонай гібелі прыйшоў час цемрашальства, падазронасці...

- З-за такіх, як вы, і пануе цемра! - Багуславу калаціла ад гневу. - Па вашаму, трэба сядзець, чакаць, пакуль усё само зменіцца? Не чапаць катаў, няхай яны нас вешаюць, б’юць бізунамі, ссылаюць у Сібір?

- Ёсць іншыя шляхі дзеля зменаў у грамадстве, акрамя брутальных забойстваў, якія толькі даюць падставу для ўзмацнення рэпрэсій, - упэўнена сказаў Каганецкі.

- Агітацыя, прапаганда, мірныя мітынгі, несупраціў... Вы, можа, талстовец, ваша светласць? Ну, напісаў Леў Талстой ліст Аляксандру Трэцяму з просьбай памілаваць царазабойцаў, і што, цар прыслухаўся? Ненавіджу “пакутнікаў за народ” на словах! Някрасаў сачыніў кранальны верш пра тое, як бедны хлопчык пакутліва загінуў, калі ўскочыў на запяткі карэты, дзе па звычаі былі насованы цвікі дзеля абароны ад такіх спрытных мальцоў. На наступны ж дзень верш абляцеў увесь горад, усе павыдзіралі са сваіх карэтаў гэтыя злашчасныя цвікі... Раптам людзі бачаць - едзе адна, з цвікамі на запятках. Абураны натоўп спыніў шыкоўны экіпаж, і з яго выйшаў... Хто б вы думалі? Аўтар згаданага верша Мікалай Някрасаў!

Каганецкі паківаў галавой.

- Вы самі здзівіцеся, калі пераканаецеся, колькі фарысеяў у вашых жа колах. Людзі паўсюль аднолькавыя, Багуслава. Дарвуцца да ўлады - і пачнуць ператварацца ў такіх самых дэспатаў, якіх звалілі, ці яшчэ горшых. Вы вельмі мала бачылі ў жыцці добрага, і мала ведаеце жыццё. Праўда, мне і самому не выпадае асабліва чым тут пахваліцца... Але ўсё ж - не толькі я сяджу зараз у клетцы, але і вы. Не толькі я жыў дасюль пасярод маны - але і вы. Каб было не так - вы не мелі б таго пачуцця віны, якое пячэ вас знутры і змушае да цынізму. У вас самой няма перакананасці ў справядлівасці таго, што робіце, і вас гэта прыгнятае.