Людміла Рублеўская - Дагератып

- Самы кепскі мой начлег быў не тут, - паведаміў Каганецкі. - А ў Малайзіі. Мы пацягнуліся ў джунглі, каб паназіраць за снамангамі - так называюць там гібонаў... Дождж ідзе, як быццам яму за гэта плоцяць. Зямлю хаваюць расліны, падобныя да папараці, але зваротны бок пяшчотных свет- ла-зялёных карункавых лістоў увесь усыпаны вострымі калючкамі, якія раздзіраюць скуру да крыві. А на зямлі - п’яўкі. Варта спыніцца дзесь на адкрытым месцы, і вакол цябе - быццам жывы дыван. Спаўзаюцца, заразы, ці на цяпло, ці на трымценне глебы... Паўзуць, ды яшчэ ўвесь час падымаюць галовы, як маленькія змеі, каб лепей зарыентавацца, і залазяць паўсюль. А калі жывёлы знаходзяцца побач і трэба не варушыцца і маўчаць... Пекла!

- Аднойчы я прасядзела дзесяць гадзінаў на карнізе чатырохпавярховага дома, трымаючыся за скульптурную выяву багіні цнатлівасці Артэміды,

- прамовіла Багуслава. - Быў сакавік, ноч і дождж, і ў мяне так скалелі пальцы, што я не адчувала іх і прывязала сябе да багіні шалікам. У кватэры, дзе мы спыніліся, быў ператрус, каля дома дзяжурылі жандары. Пад раніцу яны сышлі, і мне ўдалося залезці на дах і спусціцца па пажарнай лесвіцы на другую вуліцу.

- Мабыць, жандары ўсё ж небяспечней, чым п’яўкі, - задумліва прамовіў Каганецкі, не выявіўшы ніякага жадання распытаць пра падрабязнасці рэвалюцыйнай дзейнасці. - Але і тыя, і другія рэагуюць на нейкі рух, на нечае цяпло... Не, сярод п’явак мне камфортней, чым пад людскім надзорам.

- Добрае выйсце - з’ехаць і забыцца... - горка прамовіла Багута. - Мы з вамі - часцінкі лістабою, які ўвесь час учыняе бура на гэтай зямлі. Зрывае і зрывае лісты, і зносіць іх па ўсім свеце. Мой бацька быў чалавек здольны і смелы. Ён, распавядаў Ніхель, у сваім маёнтку зладзіў мануфактуру па вырабе сілікатнай цэглы - запрасіў майстроў з Галандыі. Што б яшчэ карыснага змог зрабіць - не ведаю... Але быў сасланы на катаргу - і сібірская зямля паглынула яго, як і маю маці, рамантычную шляхцянку... А колькі іх, таленавітых, у сібірскай зямлі! А я - хто? Сваякоў не засталося, маёнткі канфіскаваныя, вырасла ў Сібіры. Мне здаецца, я дасюль прывыкаю да гэтага краю, які да шаснаццаці гадоў не бачыла. Ніхель увогуле лічыць сябе “грамадзянінам свету”...

- А вось гэта глупства, - прамовіў граф, які сядзеў на камянях вязніцы, быццам ля падножжа дуба пасярод жывапіснай паляны. - Не бывае жывых істотаў “увогуле” - хіба ўсялякія стыхійныя духі, прыдуманыя сярэднявечнымі алхімікамі. Кожны звер, птушка, жамяра маюць свой род і арэол бытавання. Птушка з выраю вяртаецца да адной і той жа няўтульнай скалы, Адысей мкнецца да неўрадлівай Ітакі... Ёсць вельмі падобныя між сабой віды птушак, на выгляд не адрозніш, але калі яны спяваюць сваім абранніцам начныя серэнады, спевы розных відаў адрозніваюцца ў некалькіх трэлях... І ў такіх выпадках птушкі адна адну не зразумеюць і не спароўваюцца. Гэта значыць - Гасподзь не хоча, каб нейкі род знікаў. У кожным родзе, у кожным народзе закладзены ахоўны код: мова, вера, традыцыі, характар

- А дзе ж гэты код у тутэйшых? У беларусаў, як называюць жыхароў гэтай зямлі Калоцкі і Масевіч? - з горыччу спытала Багуслава. - Людзі мясцовыя нават не ведаюць, як сябе называць! Мая маці казала, што мы

- палякі. Бацька - ведаю са слоў маці, якая яго абагаўляла - называў нас ліцвінамі. У пансіёне мне ўнушалі, што я руская.

- І ўсё-ткі мы належым гэтай зямлі, - задумліва прагаварыў Каганецкі.

- На нас - яе пячатка, яе блудных дзяцей, якія дораць свае здольнасці каму заўгодна, толькі не ёй. У нашым універсітэце, у Вене, шмат выхадцаў адсюль. Я не памятаю, каб хоць хтосьці з іх назваў сябе беларусам. Адзін я здзівачыў, назваўшыся.

- А што толку? - прамовіла Багуслава. - Хто будзе памятаць вас тут? Вось, дзесьці за сто вёрст адсюль - родавы маёнтак маіх продкаў, дзе жывуць іншыя людзі, прыхадні, якія праз пакаленні будуць лічыцца карэннымі мясцовымі, а я - назаўсёды - чужынка.

- Як і я... - задумліва прагаварыў Каганецкі, раптам перасунуўшыся бліжэй і схапіўшыся тонкай моцнай рукой за краты. - Паслухайце... І ўсё адно мы - беларусы. Мой бацька, я, Людвіг Боўнар, Калоцкі, Масевіч, няшчасны Панас са сваймі срэбнымі кулямі, вы, Ніхель... Магчыма, у гэтым, у трывушчасці, у здольнасці прыстасавацца, выжыць, прытаіўшы сапраўдную сваю сутнасць, і ёсць наша асаблівасць, наш крыж, таўро, выпаленае на нас сотнямі войнаў, мільёнамі пакутаў? Тут было скрыжаванне культур, кожнае мястэчка - гэта царква, касцёл, сінанога, мячэць ды яшчэ і кальвінісцкі збор... Тут змешваліся розная кроў і розная вера, сустракаліся візантыйская дэспатыя і еўрапейскае вальнадумства... У гэтай алхіміі не магло не выплавіцца нечага адметнага, непаўторнага. І яно не можа проста так знікнуць. Паглядзіце: паўстанне за паўстаннем, у выніку лепшыя - ці загінулі, ці апынуліся за межамі, забарона на вышэйшую адукацыю - тысячы таленавітых юнакоў зноў з’язджаюць... І ўсё адно - аднекуль тут бяруцца таленты, якія жывяць іншыя культуры!