Тарас Рыгоравіч - Вершы. Паэмы

1859
С.-Пецярбург

Надзеі, мыслі ўсе мае
Я на цябе, мой светлы раю,
На міласэрдзе на тваё,
Усё спадзеванне маё
На цябе, маці, пакладаю.
Святая сіла ўсіх святых!
Найначысцейшая, святая!
Малюся, плачу і рыдаю.
Зірні, прачыстая, на іх,
На тых акрадзеных, сляпых
Нявольнікаў. Падай ім сілу
Твайго мучаніка-сына,
Каб крыж-кайданы даняслі
Да саменькага канца-краю.
Праслаўленая! Я ўзываю,
Царыца неба і зямлі.
Пачуй іх стогны і пашлі
Канец шчаслівы, прасвятая!
А я, нязлоблівы, спяю,
Як працвітуць сядзібы, сёлы,
Псалмом і ціхім і вясёлым
Святую долечку тваю.
А зараз плач і болесць, слёзы
Душы убогае,— убогай
Сваю я лепту падаю.

У Ёсіфа, у цесляра,
Ці бондара таго святога,
Марыя ў наймічках расла.
Расла сабе і вырастала.
I на пары Марыя стала...
I кветкай-ружай расцвіла
У беднай і чужой хаціне,
У ціхім і святым раю.
Цясляр на наймічку сваю,
Нібы на родную дзяціну,
Бывала струг, цяслу пакіне
Дый пазірае; час міне,
А ён і вокам не змігне
I думае: — Ані радзіны,
Ані хаціначкі няма,
Адна-адненькая!.. Хіба...
Ці смерць мая ўжо за плячыма?..
Марыя ж стане каля тыну
Ды воўну белую прадзе
На той бурнус яму, на новы,
Або на бераг павядзе
Казу з казляткам такім кволым
Папасвіць там і папаіць,
Хоць і далёка. А любіла ж
Яна той ціхі божы стаў,
Шырокую Тыверыяду [227] Тыверыяда — Тыверыядскае возера ў Галілеі (Палесціна). ,
I рада, аж смяецца, рада,
Што Ёсіф, седзячы, маўчаў
I не пярэчыў, не спыняў
На стаў ісці. Ідзе, смяецца,
А ён сядзіць ды ўсё сядзіць,
За струг, бядага, не бярэцца...
Каза нап’ецца ды пасецца,
А дзеўчына сабе стаіць
З сваімі думкамі пад гаем
I смутна, сумна пазірае
На той шырокі, божы стаў
Ды прагаворыць: — Тыверыяда!
Цару шырокі азярам!
Скажы ты мне, мая парада,
Якая доля выйдзе нам
З старым Іосіфам? О доля!
I хіліцца, нібы таполя
Ад ветру хіліцца ў яру.
— Яму я родным дзіцем стану,
Плячмі маімі маладымі
Яго старыя падапру?
I зрокам абвяла паляну,
Аж іскры сыпнулі з вачэй,
А з маладых яе плячэй
Хітон палатаны дадолу
Паволі ссунуўся. Ніколі
Такое божае красы
Ніхто не ўбачыць. Злая ж доля
Калючым цернем правяла
I нібы кпіла над красою!
О долечка! — Па-над вадою
Хадою ціхаю пайшла.
Лапух край берага знайшла,
Лапух сарвала і накрыла,
Нібы тым брылікам, сваю
Галоўку смугленькую тую,
Сваю галованьку святую!
І ў цёмным знікла дзесь гаю.
О свеце вечны наш, нягаслы!
О ты, прачыстая ў жэнах!
Пахучы квет, палёў краса!
Скажы ў якіх гаях, ярах,
Прытулках блізкіх ці далёкіх
Дзе ты схаваешся ад спёкі
Агняспаляючай тае,
Што сэрца без агню растопіць
І без вады прарве, затопіць
Святыя думанькі твае?
Дзе ты схаваешся? Нідзе!
Агонь запаў ужо — і годзе!
Запалымнеў ужо. I шкода,
Дарэмна сіла прападзе,
Да сэрца дойдзе, да касці
Агонь той люты, негасімы,
I, недабітая, за сынам
Ты будзеш змушана прайсці
Агонь пякельны. I прарочыць,
Табе ўжо зазірае ў вочы
Прышласць твая. Ты не глядзі!
Твой сум прарочы адвядзі,
На галаву ўзлажы вяночак
З чырвоных макаў, віаргінь
Ды бестурботна адпачынь

Пад яварам у халадочку,
Пакуль што будзе.
Пад вечар, нібы зорка тая,
З вянком Марыя выйшла з гаю.
А перад ёй Фавор [228] Фавор — гара над Тыверыядскім возерам. -гара,
Як бы з золата-серабра,
У небе высіцца і ззяе,
Аж вочы слепіць. Падняла
На той Фавор свае святыя
Вочкі лагодныя Марыя
З усмешкай ціхай. Заняла
Казу з казлятачкам з-пад гаю
I заспявала:
— Раю! раю!
Цёмны гаю!
Ці я маладая,
Мілы божа,
У тваім раю
Ці я пагуляю,
Нагуляюся?
Дый змоўкла
I азірнулася наўкола,
На рукі кэзлянё ўзяла
I весяленькая пайшла
На хутар бондараў убогі.
Ідучы, казлянё-нябогу,
Нібы малое на руках,
Яна пагушквала, гайдала,
Да ўлоння ціха прытуляла
I цалавала. Казлянё,
Як быццам тое кацянё,
Ляжала ціха, не крычала,
На ўлонні песцілася ўдала.
I мілі дзве з тым казлянём
Яна амаль не танцавала.
I не ўтамілася. Стары
Глядзеў, сумуючы пад тынам,
I ўжо даўно сваю дзяціну
Здалёку згледзіў, прывітаў
I запытаўся: — Дзе ты, ў бога
Забавілася так, нябога?
Хадзем у кушчу [229] Кушча — курэнь, хата. , адпачынь
Ды за вячэру сядзем разам
З вясёлым госцем маладым.
Хадзем жа, дочухна. Які?
Які то госць? А з Назарэта [230] Назарэт — горад у Галілеі.
Зайшоў да нас падначаваць.
Ён кажа: — Божжа благадаць
На старую Елізавету [231] Елізавета па еванельскай легендзе — сваячка Марыі і маці Іаана Хрысціцеля.
Учора раненька зышла,
Учора, кажа, прывяла
Дзіцёнка-сына. А Захары
Стары назваў яго Іанам.
Дык бачыш што! — А госць разуты,
Умыты з кушчы выступаў
У белым чысценькім хітоне,
Як намалёваны ён ззяў
I велічна стаў на парозе
I, пакланіўшыся, вітаў
Марыю ціха. Ёй, нябозе,
Аж дзіўна стала. Госць стаяў
I сапраўды нібы заззяў.
Марыя на яго зірнула,
I боязь нейкую адчула,
I прыгарнулася ад страху
Да Ёсіфа свайго старога.
А потым госця маладога
Прасіла, нібы павяла
Вачамі ў кушчу. Прынясла
Вады чысцюсенькай з крыніцы
Ды малако і сыр казліцы
Ім на вячэру падала.
Сама ж не ела, не піла,
Ў куточку ціхенька стаяла
Ды ўсё маўкліва пазірала
I слухала, як малады,
Дзівосны госць той гаварыў.
I словы гутаркі жывыя
У душу падалі Марыі,
I ў сэрцы стыла і пякло!
— У Іудзеі не было,—
Прамовіў госць,— таго ніколі,
Што зараз станецца. Рабі!
Звястун вялікае глаголы
Засее праўду на зямлі!
I вырастуць, і пажнямо
I ў жытніцы мы зберамо
Святыя зерні. Я месію
Іду людзям апавясціць,—
I памалілася Марыя
Перад апосталам.
Гарыць
Агеньчык ціха у жарніцы.
А Ёсіф праведны сядзіць
Ды думае. Ужо зарніцы
На небе ясным узышлі.
Марыя ўстала і пайшла
З гляком па воду да крыніцы.
I госць за ёю і ў ярочку
Дагнаў Марыю...
Халадочкам
Да ўсходу сонца правяла
Аж да самае Тыверыяды
Святога весніка. I рада,
Радзюсенька сабе прыйшла
Дадому.
Жджэ яго Марыя.
А вусны, шчокі маладыя
Тым часам блекнуць. Вочы ёй
Туманам засціць. «Ты не той,
Не той цяпер, Марыя, стала,
Наш цвет, аздоблены красой! —
Прамовіў Ёсіф.— Дзіва стала
З табою, дочухна мая!
Марыя, трэба нам звянчацца,
А то...— Не вымавіў — заб’юць,
На вуліцы.— Затым схавацца
Ў сваім аазісе. I ў пуць...»
Марыя ўбогі скарб збірала
Ды цяжка плакала, рыдала.