Міхась Лынькоў - Над Бугам - выбранае

- Каб не я, не было б і графскага палявання... Каб не я, то згінуў бы род сабачы...

Баяліся і паважалі пана Зыгмунта, хоць быў ён сам за апошняга сабаку ў пана графа. Але што ж ты зробіш з ганарыстым панам Зыгмунтам?! Такая натура ўжо. І ўсе патуралі яму і, каб зрабіць прыемнасць яму, гаварылі пры ім хіба толькі аб выжлах. Толькі старая Зося-кухарка не мела ніякай павагі да пана Зыгмунта. І цяпер, прачнуўшыся на печцы, дакарала яго:

- Чаго ты, гіцаль стары, чэпішся да дзіцяці? Яна ж хворая, яна ж сірата...

Пан Зыгмунт лічыў за лепшае памаўчаць. Пан Зыгмунт хваліўся, што не баіцца мядзведзяў, што ён адной рукой ваўка душыў, лася за рогі лавіў. Але даволі было Зосі ўзяцца за качаргу, як пан Зыгмунт паспешна адступаў і змаўкаў адразу ж. Мо былі тут якія другія прычыны, мо проста пан Зыгмунт быў смелы на тых, хто пакорліва ламаў перад ім шапку.

У кухні зноў ціха.

Вецер крыху апаў апаўночы. Бледная цемрыня акон пералівалася скупымі ценямі. Відаць, выбраўся месяц з-за хмар і прадзіраўся скрозь ліпы, кляны, разгалістыя паркавыя дубы. Боязна цяпер у парку. Азалаці Ядвісю, не пойдзе яна туды паначы. Глуха там, пуста. А ў самым канцы, дзе панская капліца, дзе склеп, дзе пахованы панскія нябожчыкі, там стаяць гонкія-гонкія сосны. Яны заўсёды гудзяць - ціха-ціха. А калі вецер, хоць маленькі вецер, тады аж рыпяць старыя дрэвы. Жаласліва так, тужліва - р-р-ып... р-р-ы-п...

- Чортавы дрТэвы! - кажа пра іх звычайна пан Зыгмунт і не забываецца пры гэтым перажагнаць свой васпаваты твар.

Кажуць людзі, што павесіўся на адной з гэтых сосен малады батрак, сын старога графскага садоўніка. Не то крыўду якую вялікую меў на графа, не то збэсціў, зняславіў яго маладую нявесту малады граф, і ў паганай справе той нібы дапамагаў маладому графу пан Зыгмунт.

Усяк людзі кажуць.

Люта збіў батрак тады пана Зыгмунта, аж некалькі тыдняў ляжаў пан Зыгмунт, ніяк не мог дацягнуцца рукой да абвіслых вусоў і ўсё керхаў, керхаў... Але неяк жа выхадзіўся, на ногі стаў, такая ўжо натура жывучая. А батрак павесіўся.

Ядвіся слухае, як шумяць за акном дрэвы. Глухі сабачы брэх далятае адтуль.

Ах, гэтыя сабакі, яны такія злыя, панскія сабакі... Вунь брэшуць, аж заліваюцца. Ці то на месяц, ці то на рыпучыя сосны, ці з якой другой прычыны, і калі чуе паначы іх брэх Ядвіся, тады халодны пот праступае на лбе і нібы сотні кіпцюроў драпаюць па яе маленькім сэрцы. Скурчыўшыся пад зябкім кажушком, схаваўшыся з галавой пад парванае крысо і зажмурыўшы вочы, яна ўпаўголаса шэпча малітву:

- О свенты Пан Бог, свенты Пан Езус... Няхай жа ніхто не ідзе каля панскага саду, каля панскіх гумнаў... Няхай ніхто не заблудзіць у графскі парк... То будзе яму худая смерць, як нашаму дзеду Янусю...

З печы чуецца заспаны голас, нізкі такі, ласкавы:

- Ізноў ты, едзька-недаедзька, усхадзілася... Кладзіся спаць, Ядвіська, хутка будзе ітанне...

То кухарка гаворыць, цётка Зося.

Ядвіся добра і не памятае сваё імя. На едзьку-недаедзьку яна звычайна маўчыць, ці насупіцца, перабіраючы пальцамі рог хусцінкі, ці агрызнецца як і пабяжыць, каб з вачэй далоў, падалей ад крыўдзіцеля. На Ядвіську ж - падумае, адгукнецца.

- Я дзеда Януся ўспомніла... Панскія сабакі брэшуць...

- Ну няхай сабе і брэшуць, а табе што!.. То дзед твой Янусь у Пана Бога цяпер... Ён у самым раі цяпер... Зачым жа паначы яго памінаеш... Няхай жа яму будзе яснае неба і светлы рай.

Ядвіся маўчыць з хвіліну. То добра, калі рай... Але не так гэта ўсё...

- То ж пан ксёндз у касцёле казаў, што дзед Янусь рукі на сябе налажыў, што ён вялікі грэх прыняў на сваю душу і няма яму месца ў раі, як чорнаму грэшніку.

- Свенты Пан Бог, пагавары тут з ёй, дык граху набярэшся. Спі, Ядвіська, не думай паначы...

Але дзе ты заснеш, калі ўспомніш пра слаўнага дзеда Януся! Такія ж былі харошыя дні. І маці была, і дзед быў, і ўласная хата была. То было ўсё ў вёсцы. У той самай, пра якую гаворыць Ядвіська, калі пытаюцца ў яе пра імя.

- Як зваць цябе, нябога?

- То мы з Выгодаў, - адказвае заўсёды дзяўчынка, часам забываючыся на сваё прозвішча.

Вёска Выгоды недалёка. Калі пайсці праз графскі парк, праз лес, то ў лагчыне, сярод бору, стаіць некалькі хат. Пятнаццаць, дваццаць. Вот і ўся вёска. У самы панскі лес упнуліся вясковыя агароды. Лесам і жывуць выгодаўцы. Гоняць смалу на пана, рэжуць дровы на панскіх купцоў, лыка дзяруць, абады гнуць. Па дробных лесавых рачулках гоняць бярвенні вясной, калі шуміць яшчэ вада, шалёна размываючы выгары, зносячы абгарэлае пнёўе, буралом, размываючы ручаінамі лесавыя мурашнікі. А ўжо на баравых узгорках, па сонечных угрэвах зацвітае краска сон, скрозь леташнія верасы прабіваюцца зябкія пралескі. А птушак, птушак! Раніца халодная, зямля аж гудзе пад нагамі, храбусцяць ільдзінкі на каляінах, а яны пяюць, спяваюць - лесавое царства птушынае. І не разбярэш, ці то птушкі пяюць, ці то пераліваюцца, журчаць ручаі пад вузлаватымі карэннямі соснаў. Як пахне тады ў лесе густым кляновым сокам, маладой хвояй, гаркавым лістам лазовым.