Міхась Лынькоў - Над Бугам - выбранае

- Іш, гніда, раскапусцілася... У самы б раз па ружоваму цемені стукнуць... За шырмача... Ды ладна... Жыві, задрыга старая, рук сваіх паганіць не буду... І так з цябе хопіць, памятаць будзеш...

Не сцярпеў толькі ў адным: цэлую бутлю клею выліў акуратна пад адзяяла, на падушку, на сарочку тую, на штонікі на купецкія.

- Ведаў каб, як дзярма шкадаваць... Будзеш зубамі адгрызаць, ірад бога не нашага... Іш ты, бюракрат пляшывы...

І пайшоў за пярэбарку, вузялок з адзяяламі падкінуў на плечы, крактануў разы са два і пайшоў у ноч, у цемень, прыбаўляючы кроку. Пайшоў у бок ад баракаў, тропкамі тайнымі, няходжанымі, праз лясную глухамань, праз балоты, праз сівыя валуны да імшарыны, папяваючы песню тую пра ночку, да ночку, да цё-о-мную, цё-о-мную да глыбокую...

Два дні і дзве ночы не было Андрэя Андрэевіча. Брыгадзірава гармонь ляжала на нарах, цьмяна паблісквала асірочанымі галасамі, наганяючы сум на ўдарнічкаў: туфтачэй былых, філонаў учарашніх. Не было ў іх руках таго спрыту, умельства, каб прайсціся сярэбранымі галасамі, пра яблычка галасамі тымі ўдарыць, ногі настроіць на польку-кадрыль. І не да яблычка было, не да кадрылі...

- Брыгадзір уцёк... Перад контрыкамі цяпер канфуз, як даведаюцца... Перад кратамі землянымі - перад кулакамі знявага...

І вечарам познім, калі масціліся ўдарнікі на сон, заявіўся ў барак Андрэй Андрэевіч, як з неба ўпаў, нечакана. Узрадаваліся, узрушыліся, насустрач кінуліся. Грымнулі вясёлае «ўра», вітаць кінуліся і аселі. Асекліся. П'яны быў брыгадзір. Нахохлены, шэрая цвецень шчок была нерухомай. Быў ён нябрыты, ускудлачаны, матляліся лапікі спяцовачкі - у пух і ўдрызг пайшла яна, немудрашчая, брызентавая. Відаць, у лесе туляўся, аціраў галлё, прадзіраўся праз параснік, праз чашчобу. Ішоў паміж нар, хістаўся, хапаўся рукамі за перакладзіны нар, агрызаўся на ўсіх:

- Гэй, вы... у Бога вас, у Хрыста... Дарогу мне, брыгадзіру, дарогу...

І як быў нераспрануты, неразуты - заваліўся на нары. Заснуў хваравітым сном. Ускакваў у сне, несусвеціцу вёрз пра гармонь, пра клей, пра ружовую плеш, пра адзінаццаць адзяялаў лагерных.

«Далікатная васпітанія» ўсміхнулася, шапарнула:

- Адзяяльцы, відаць, камандзір наш папёр. Ручак яго не мінулі...

Грымнулі з нар, з куткоў:

- Ціху ты, балдзей... Нішкні...

Ушылася ў нары «васпітанія», сціхамірылася...

А раніцою, чуць свет, узняўся Андрэй Андрэевіч з нар, на двор выйшаў да бляшанага ўмывальніка. Мыўся, чапурыўся, доўга прыгладжваў ускудлачаныя валасіны, брызентавыя штаны размінаў на палене хваёвым - усё стараўся складку навесці. Сцюдзёнай вадой боты абмыў - ад бруду, ад гразі балотнай. Чапурыўся, рыхтаваўся да нечага. І чакаць не прыйшлося доўга. Прыйшлі, загадалі ісці, павялі пад канвоем.

І на допыце заявіў без доўгіх анцімомій:

- Ну што ж, сесці прыйшоў, таварыш начальнік... За адзінаццаць адзяял, адну скрынку сігоў ды пакуначак цукру няважаны... Ды яшчэ за няважаную даверыю...

І без доўгіх анцімоній сеў.

Пасадзілі Андрэя Андрэевіча. За жалезныя краты немудрашчыя, ізалятарскія.

Гармонь адабралі.

Сядзіць Андрэй Андрэевіч.

Каторы дзень сядзіць. Не ў ахвоту сядзенне тое, апрыкрала. Адзін. Словам перакінуцца - няма з кім.

А за акном чорная ноч, гудуць, завываюць восеньскія вятры. Золь у іх, стыль, сцюдзёныя подыхі недалёкага Белага мора. Здаецца ў змроку начным, нібы вось яно, вось за самай сцяной, за чорнай шыбкай - дыхае яно, распраўляе магутныя грудзі, набягае грымлівымі ўспененымі хвалямі, і ад іх шалёных узвіваў ляцяць салёныя пырскі, пасцілаюцца слатой на шыбках акон, рассыпаюцца друзам лядовым па даху, па сценах. То вецер зрывае ігліцу хвой. Цярушыць, асыпае яе, злосна кідае ў вокны, у сцены, шамаціць па чорнаму шклу, вільготнаму, запацеламу. Вунь колькі на гэтай шыбцы калючай ігліцы ды апалага лісту, счарнелага, пажоўклага.

І, прынікшы гарачым ілбом да стылага шкла, намагаецца Андрэй Андрэевіч думкі свае сабраць у бярэма. Нікнуць яны, рассыпаюцца, вострай ігліцай драпаюць сэрца.

Чарадою праходзяць гады. Што ні год - ліст апалы, пажоўклы. І жыццё ўсё - золь восеньская, слата, сцежкі віхлястыя, абіваныя турэмныя парогі, царскія турэмныя клапы запанібрата, смуродная цвіль турэмных нар і вечная - з году ў год - пракаветная думка: вот жа вырвуся, воляй дыхну, - ведай нашых тады. Вырываўся на некалькі тыдняў, на дзесяткі дзён. І цяжка дыхала кароткая воля - перагарам гарэлкі, чадам ашалелай весялосці, бляклым румянцам бляклых дзяўчат, шалёным разгулам панажоўшчыны.