Міхась Лынькоў - Над Бугам - выбранае

- Дык як жа так? Што будзем рабіць?

Чалавек чуў запытанне і марудзіў з адказам. Усё падбіраў лепшыя словы, каб былі яны глыбей і мякчэй, каб была ў іх вялікая праўда, каб глыбокая вера была да тых слоў. Чалавеку хацелася сказаць аб дзівосным жыцці, аб суровай праўдзе, аб сярэбраных галасах гармоні, аб ударніцтве, нечуваных працэнтах... І аб трох каплях клею...

Чалавеку хацелася яшчэ расказаць аб ночы ў лесе, аб грознай пурзе, аб галасах лесавых, звярыных... Аб звярыных сцежках і тропках... І аб тых слядах, што ідуць яшчэ да чалавечага сэрца... Ідуць і знікаюць... Вытоптваюцца старыя звярыныя сцежкі, і на месца іх устаюць пратораныя людскія дарогі... Пра дамбу хацеў расказаць, пра глыбокі канал.

Чалавеку хацелася расказаць. А словы не ішлі, былі яны няўлоўныя, неўвароткія, каравыя словы ды шурпатыя. Таму і сказаў толькі:

- Дык гэта ж я адзяялы папёр... Адзінаццаць адзяяльцаў стырыў... Быў то мой клопат і мой інтарэс...

- Ну?

Былі ўважлівыя вочы ў начальніка лагера, у таварыша Пірына. Уважлівыя і глыбокія. Бачылі яны куды далей адзяялаў, не засцілі тыя адзяялы звярыных слядоў і дарог людскіх. І, прыўзняўшы строга правую броў, запытаў яшчэ раз:

- Ну, дык што ж? Расказвай... Уцёк, відаць... З ізалятара?

- Уцёк... Пасадзілі былі... І гармонь адабралі... А быў я ўдарнікам... І вот... Трыццаць вёрст я зрабіў за ноч, да вас бег, на Мядзведжую гару, каб расказаць аб усім... Дарогамі не ішоў, каб не спаймалі... Абыходзіў лесам, ды праз балоты... Не магу я больш сядзець, няма больш магчымасці... А з адзяяльцамі я вінаваты... Усё праз тое залачонае пуза, дзярма пашкадаваў, бюракрат пляшывы... За клеем я палез у склад... І вот... уклеіўся...

Ледзь прыкметная ўсмешка прайшлася па твару таварыша Пірына.

- Та-а-ак, Андрэй Андрэевіч... І які толькі лешы табе ногі папутаў...

Доўга яшчэ гаварылі. Аб дамбе. Аб ударніках. Аб сплаве лесу. І тады сказаў начальнік лагера таварыш Пірын:

- Дык вот што, Андрэй Андрэевіч... Каб ног не трапаць, бяры вот запіску ды крый на возера, дзяжурны катэр пойдзе на канал праз гадзіну, цябе з сабой возьме. Плыві назад, станавіся на работу, сваімі ўдарнічкамі камандуй. Ды вот яшчэ... Пра курсы ты колісь казаў... Праз тыдзень які можна будзе ў механічную майстэрню цябе забраць, рукі лепш наламаеш да працы, майстрам станеш... А цяпер ідзі... Гармонь... назад атрымаеш - па тэлефону перадам. Дык бывай...

Як падхоплены на крыллі, імчаў Андрэй Андрэевіч з Мядзведжай гары ўніз да возера, да параходнай прыстані. Высока ўзышло сонца, і, чыстае, зыркае - пасля ранічных рос і туманаў, - яно рассыпалася ў мільёнах сонечных усмешак на ціхіх хвалях, на ўлагоджанай роўнядзі возера. Бязмежныя вадзяныя прасторы дыхалі велічавым спакоем, трапяткой серабрыстай люстранасцю зліваліся з далёкім небам, і люстранасць тая гарэла ў нясцерпным асляпляючым бляску.

У сонечным бляску.

Беламорскі канал, 1933

Ніяк не можа заснуць Ядвіся.

Усё муляе нешта бок, няйначай, гэты сучок яловы на ўслоне. Які ж цвярды ён! Вот каб зрэзаць яго. Дык хіба днём аб ім успомніш? Услон пад самым акном. Цёмная восеньская ноч глядзіцца ў шыбы, ціха слязіцца дажджом. Глуха шумяць дрэвы. Можна ўчуць, як свішча вецер у голых клянах, як абскубае ён бярозавы ліст і цэлымі прыгаршчамі кідае ў вокны, у сцены - дрымотны шолах ідзе аж па хаце. Не разбярэш, ці то прусы варушацца па столі, ці нехта лапай касматай водзіць па сценах, па вокнах. А як усходзіцца і ўзлуе вецер, тады ляціць, зрываецца каляны ліст дубовы. Аж шыбы звіняць, калі сатрасаюць дубы сваё лісце. Гудзіць у коміне вецер, прадзіраецца ў шчыліны сцен, аж за самыя ногі хапае Ядвісю. Ніяк не сагрэеш іх, гэтыя скачанелыя за дзень ногі, як ні хутай іх у дзіравы кажушок. Ды што з таго кажушка: ён і ў галовы, і пад бок, і накрыцца ж ім трэба.

Ядвіся пераварочваецца з боку на бок і, абмацваючы сучок, каб ямчэй прымасціцца на лаве, заходзіцца кашлем. Кашаль сухі, надрыўны, аж рыпіць услончык пад ёй, балюча рыпіць у грудзях.

- Змоўкні ты, кола рыпучае! Вот жа няма спакою з-за гэтага сабачага недаедка! Ніколі не заснуць з-за яго!

Ядвіся сцінаецца ўся ў камячок і, уткнуўшыся тварам у рукаў кажуха, душыцца бязгучным кашлем. Ото ж гора гэты кашаль для людзей!

- Каб табе ўжо болей ды не прадыхаць! - чуецца ў цемені той жа сіпаваты голас.

То лаецца пан Зыгмунт, які спіць тут жа, у людской кухні. Злосны пан Зыгмунт. І важны пан Зыгмунт - усімі сабакамі ведае ён у графа. І тымі, што для палявання, і тымі, што двор сцерагуць, графскі парк і палацы, і тымі, што ў панскіх пакоях. Ганарлівы пан Зыгмунт: