Людміла Рублеўская - Дагератып

Ага, паразмаўляць. Вершы Надсана пачытаць. На свечку разам падзьмуць. Багуслава саркастычна пасміхнулася. Аднак не чакала такога спрыту ад археолага. Ён, відаць, спадзяецца, што вядомая рэвалюцыянерка падтрымлівае рэвалюцыйныя погляды на адносіны палоў?

- Не ўпэўненая, што гэта добрая ідэя.

Калоцкі працягваў нешта вуркатаць, шчыра так, даверліва, чырванеў, запінаўся... Папраўляў шалю на плячах Багуславы, дакранаўся нібыта выпадкова да яе рукі. Якая-небудзь пераспелая прыгажунька здалася б. Багуслава, у прынцыпе, сапраўды не мела тут забабонаў. Не павінна была мець. У свой час Ніхель, калі заўважыў, як падрослая падапечная мэнчыцца, не разумеючы, што з ёй адбываецца, адкуль салодка-шчымлівы цяжар пад лыжачкай, што такое цьмяна-грахоўнае мроіцца, даў ёй пачытаць кнігі па жаночай фізіялогіі і некалькі добрых раманаў - Дастаеўскі, Бальзак, Гі дэ Мапасан, Заля... Раман “Мадам Бавары” Флабэра Багуславу проста абурыў - ну што за курыца тая Эма, няўжо не магла знайсці сабе карысны занятак? Толькі і шукала, да якога б мужыка прысмактацца, не разумеючы, чаму яны па чарзе стараюцца пазбавіцца ад паразіта, няхай гэта і чароўная амяла. Жульен Сарэль са стэндалеўскага “Чырвонага і чорнага” падаўся ёй куды больш блізкім... Прыкідвацца і ненавідзець яна таксама ўмела. Ну а самы прыклад, вядома, належала браць з герояў “Што рабіць?” Чарнышэўскага, сапраўднага змагара і пакутніка. Вось толькі Багуслава не прызналася б нікому, што тэкст пакутніка чамусьці здаецца ёй куды больш бляклым і менш кранае, чым напісанае здраднікам Дастаеўскім.

А потым Ніхель патлумачыў, што выбрыкі юнага арганізма, у аснове якіх усяго толькі інстынкт размнажэння, могуць перашкодзіць Справе. Варта натуральныя патрэбы задавольваць. У шэрагах партыі не месца цнатлівым паненкам, якія чырванеюць і страчваюць прытомнасць пры кожным непрыстойным намёку. У людзей валявых і апантаных ідэяй жаноцкасць са слабасці павінна ператварыцца ў зброю.

Маладых людзей, з якімі можна здабыць першы пачуццёвы досвед, Багута не прыгледзела. Ніхель вельмі проста прапанаваў свае паслугі. Выканаў усё старанна, як выконваў кожнае задание. Багуце не было непрыемна. Старэйшы таварыш пастараўся, каб ёй не было і няёмка, каб іх адносіны не змяніліся. Некалькіх разоў хапіла. Багуслава развіталася з ілюзіямі і непатрэбнай сарамлівасцю.

Ніхель ніколі больш не спрабаваў укласці падапечную ў ложак, дурных намёкаў між імі не ўзнікала. Гэта было, як бы Багуце спатрэбіліся лекі, і ён іх даў. Дзяўчына ведала, што варта захацець, Ніхель зноў старанна і клапатліва выканае інтымны рытуал...

Але ёй не хацелася.

Відаць, гэтак некаторыя бацькі абараняюць дзяцей ад небяспекі стаць п’яніцамі: цягнецца малое да чаркі з гарэлкай - ну, на табе... Пі... Што, не смачна? Заперхаўся, зароўся? Ну вось і добра, другі раз павек не захочаш.

Штопраўда, двойчы Багуславе прыйшлося скарыстаць набыты досвед, выступіць у ролі спакусніцы. Выпадковы каханак, турэмны афіцэр, быў адзіным ключом да вызвалення таварыша. Другі, багацюшчы расфуфыраны князь, мусіў стаць добрым прыкрыццём і правесці ў палац губернатара, які ахоўвалі, як золата Нібелунгаў.

Гэта была праца, доўг і неабходнасць. І асабісты выбар Багуты, добраахвотная ахвяра - Ніхель і другія таварышы ніколі б не змусілі яе. Гэтак жа, як ім у галаву не прыходзіла пагарджаць ёю за выкананае задание. Як сцвярджаў “Катэхізіс рэвалюцынера”, напісаны “бесом” Нячаевым, “рэвалюцыянер - чалавек асуджаны. У яго няма ні сваіх інтарэсаў, ні справаў, ні пачуццяў, ні прыхільнасцяў, ні ўласнасці, ні імя. Ён адмовіўся ад свецкай навукі, пакідаючы яе наступным пакаленям. Ён ведае толькі навуку разбурэння, для гэтага вывучае механіку, хімію, бадай што медыцыну. Ён пагарджае грамадскім меркаваннем, пагарджае і ненавідзіць цяперашнюю грамадскую маральнасць”.

Тое, што прасіў Калоцкі, было марнаваннем эмоцый і цялесных сілаў.

Сагнутая ўдвая постаць археолага, які прыхіліўся да сценкі, спрабуючы ўздыхнуць пасля ўдару пад лыжачку, адкідвала дзіўны цень на даўно не пакрываны лакам паркет, падобны да ценю сярэднявечнай гаргуллі.

Лупіў па чарапічным даху злосны кастрычніцкі дождж, тужліва шумеў лес, час ад часу выбухалі прыпозненыя грымоты, перхаў у ложку этнограф Давыд Масевіч, хрыпеў у калідоры пабіты археолаг Міхал Калоцкі, глядзеў у цемру вачыма з пашыранымі зрэнкамі кульгавы граф, шчэрылася за хмарамі поўня.

У маёнтку Жухавічы наставала ноч.