Віктар Гардзей - Бедна басота

Напэўна, гэта быў нервовы стрэс, незвычайнае душэўнае ўзрушэнне, бо як толькі Стэфа Невяроўская па-сапраўднаму шчыра вымавіла першыя беларускія словы, у яе тут жа прапала крыўда на свой пакалечаны лёс, на сталінскія парадкі, хоць на нейкі час забылася лютая зіма саракавога года і жабрацкае, галоднае жыццё ў казахстанскай ссылцы. Яна таму і размаўляла па-польску, бо падсвядома ненавідзела бальшавіцкае Палессе, якое так несправядліва абышлося з яе сям'ёю. Цяпер да Стэфы паступова, незаўважна вярталася замілаванне гэтым краем, памятным з дзяцінства, вярталася любоў да землякоў, і Фядора Чыркун, сапучы побач, толькі радавалася такому неспадзяванаму боскаму цуду. Пакуль яны міналі эмтээсаўскую сядзібу, змушаная вандроўніца і вялікая пакутніца яшчэ блытала польскія і беларускія словы, а калі ўбеглі ў Пчольнік, пад голыя кроны векавых дубоў, усё чужаземнае начыста выветрылася з яе памяці - засталося сваё, роднае, кроўнае.

- Але ж і добра я ёй сказанула, - засмяялася ўголас Стэфа Невяроўская.

- Ага, добра ты ёй сказанула, - азвалася ў тон сяброўцы Фядора Чыркун.

- Ажно сківіца ў паскудніцы абвісла.

- Ага, абвісла.

- У нас, у Зялёнай Гуры, і то такой важнай барыні не ўбачыш.

- Ага, не ўбачыш, - ахвотна пацвердзіла Фядора Чыркун, хоць сама за сваё жыццё нідзе далей за Ганцавічы не была. - Аднак скажы, галубка, як ты ў Зялёнай Гуры апынулася?

- Мой жа Язэп чыстакроўны паляк, - уздыхнула Стэфа Невяроўская. - Дужа пакрыўдзіўся ён на Саветаў, што раскулачылі бязвінна, у палапленых портках. Ну, быў панскім аб'ездчыкам. Быў, але шкоды нікому не чыніў. Хлеба хапала як сабе. Там, у тых раскосых людзей, скарынкі жабравалі, конскія маслакі варылі. Пасля вайны, як стала льга, мы і выехалі ў Польску.

- І пан Абуховіч?

- І пан Абуховіч. З дачкой Малгоськай. Пані Тэрэза яшчэ ў Казахстане ад голаду сканала.

- Як жа ён там жыве?

- Адзін жыве. Малгоська яго ўжо дзесьці ў Варшаве вучыцца. Абуховіч да нас у госці часта заходзіць.

На стылым парывістым ветры размаўляць было цяжка - перасыхалі, смяглі губы, і далей кабеты тэпалі моўчкі. Стылы пакроўскі вецер дзьме, здаецца, з поўначы, і гэта значыць: зіма грымне суровая, снежная і марозная. За дубовай градой, як толькі пачаўся густы мяшаны лес, усталяваўся адносны зацішак, але ўжо не было ахвоты што-небудзь успамінаць - хацелася цішыні, цяпла. Мяшаны лес: хвойнік, ельнік, бярэзнік, ядловец - цягнецца ўвогуле нядоўга, колькі хвілін шпаркай хады, і лясная дарога выбягае на селавы прастор, раздвойваецца павароткай на Горскую. Тут трэба развітвацца - Фядорына хата, пэўна, сумуе без сваёй гаспадыні, а хата Сцяпана Аліфера, вядома ж, маркоціцца па доўгачаканай замежнай госці. Сяброўкі спыніліся, каб сказаць адна адной дужа патрэбныя, самыя шчырыя і ветлівыя словы. Але што ім было казаць? Ні Фядора Чыркун, ні Стэфа Невяроўская пра гэта нават і не думалі: прыязныя, сардэчныя словы выспелі даўно, яны ёсць, яны самі просяцца з языка. Хай ужо да позняга вечара памаркоціцца хата Сцяпана Аліфера, затое Фядорынай хаце да вечара ўдвая будзе весялей.

- Стэфка, пайшлі да мяне ў госці. Хоць паляшуцкіх смакоў паспытаеш. У нас жа заведзена так: на Пакровы сваякоў і блізкіх забіраюць з царквы да сябе ў хату. Помніш?

- Помню, чаму ж не помніць.

- Я пеўня вялікага засмажыла. Не думай, што лядайкі певень быў. Добра курак таптаў, не каплун які-небудзь.

- Я і не думаю. Пайшлі, Фядора, да цябе ў госці. Якраз пры мне і прэзент пана Абуховіча тваёй дачушцы.

- Які прэзент?

- Вясельны залаты пярсцёнак.

- О Божачка!

- Я хітрая! Схавала пярсцёнак у такое мейсца, што і на мытні не здагадаліся.

- Ага, ты хітрая, - уздыхнула Фядора Чыркун, - але навошта вясельны залаты пярсцёнак маёй Ядзюні.

- Чаму ж навошта? - здзівілася Стэфа Невяроўская. - Будзе выходзіць замуж, то як знойдзеш.

- Ужо выйшла. У палажэнні яна, дзіця чакае.

- Спакусіў нейкі гіцаль?

- Алену Хамутовіч ведаеш? Дык то яе сынок, Ляксей. За калгаснага старшыню быў у Малым Сяле. Сапсаваў дзеўку, а сам кудысьці на вучобу ўцёк.

- Пярсцёнак, Фядора, аднак, вазьмі. Ану ж спатрэбіцца.

- Так і быць - вазьму. Ад дарунка грэх адмаўляцца.

Госці ўдаліся на рэдкасць: пад чарачку добра пайшоў і смажаны певень, і кіслы агурочак з сопкай бульбай, і тлусты асяледзец, нешкадобліва ахвяраваны Стэфай Невяроўскай дзеля святочнай пакроўскай вячэры. Адно што сумнавата было ў Фядорынай хаце. Растаўсцелая, з перадродавымі плямамі на твары, Ядзюня толькі паказалася ў дзвярах, павіталася і зноў надоўга схавалася ў святліцы. Пра залаты пярсцёнак яна нічога не ведала, бо Фядора Чыркун загарнула Абуховічаў падарунак у паперу і схавала пад бэлькай - няхай паляжыць у зацішку да лепшых часоў. Прыйшлі Пакровы, ды дзеўцы галаву чапцом не пакрылі. Плача цішком Ядзюня, ходзіць з чырвонымі вачыма, і не трэба ёй ведаць пра вясельны пярсцёнак: яшчэ больш разжаліцца бедачына, яшчэ больш развярэдзіць душу і сэрца.