Віктар Гардзей - Бедна басота

На дзікі піск і жарабцоўскі рогат з вялізнай, як дот, печы, дзе кожны раз хавалася ад надта шумлівай зборні, спусцілася, шырока пазяхаючы, спалоханая і здзіўленая Паляжанка. Яна не ведала, што прычынай гэтай весялосці і незвычайнага паразумення любоўных пачуццяў сталі штукарствы яе сына, і таму сур'ёзна занепакоілася: які яшчэ скрут сышоў на маласельскую зялепуху? З такім імпэтам, з такім запалам, трэба чакаць, вар'яцкія скокі не скончацца і на ўзыходзе сонца. Але ў сваіх разліках устрывожаная Паляжанка неспадзявана памылілася. Першымі з хаты вымеліся змардаваныя ўшчэнт Яня і Ніна - на пару з кавалерамі. Пасля іх дзверы ўжо не зачыняліся: хлопцы пабеглі за дзяўчатамі, дзяўчаты пабеглі за хлопцамі. У вокнах было яшчэ цёмна, у хляве ні разу яшчэ не кукарэкнуў певень, як хата, на здзіўленне гаспадыні, апусцела. Пакрысе асядаў пыл, жытлом авалодвала нязвыклая начная цішыня. Паляжанка, уздыхнуўшы, пакарабулілася на свой дот, Ванька патушыў лямпу і, ужо лежачы ў ложку, глыбока задумаўся: чаму гэтым паскакухам шыпшына не падабаецца, а чырвоны перац спадабаўся, ды яшчэ як спадабаўся? Ён успомніў, з якім замілаваннем Анюта Сэлькава на выхадзе з хаты сунула руку Барысу ў кішэню галіфэ, і раптам зразумеў усё - зарагатаў так, што рот разявіўся да вушэй.

Назаўтра ж пра вар'яцкія скокі зялёнай шантрапы дзе адно не гаманілі ў Малым Сяле. У гэтую ноч, аказваецца, то тут, то там трашчалі кусты, шамацела трава, пад вербамі, пад бярозамі чуліся спакуслівыя шэпты-перашэпты, ласкавыя словы, пяшчотныя ўздыхі, а ў кожнай вёсцы багата надта цікаўных і дапытлівых вачэй. Ды каб толькі вачэй - языкоў таксама. Не хто іншы, як сам злыдзень Барыс Палазок дзесьці разбалабоніў, якое паскудства ўтварыў Паляжанчын Ванька, і страхі вакол чырвонага перцу, абгаворы і плёткі разгарэліся з новай сілай - хто шчыра абураўся, хто зласліва цешыўся:

- Глядзі, што прыдумаў ашаломак - перцу падсыпаў!

- Ай, ды Ванька, ай, ды маладзец!

Даўся ж у знакі маласельцам гэты чырвоны перац! Назаўтра мацяркі так лупцавалі сваіх шчадралюбных паненак, што і дубцоў было мала - якую справядліва, па заслугах, якую - дзеля навукі, за будучы грэх. Ды дзіва дзіўнае: пасля масавага збівання дзяўчаты пачалі адна за адной выскокваць замуж, і бацькі, рыхтуючы вясельныя сталы, вельмі ж паспешліва ціснулі самагонку, калолі вепручкоў, рэзалі цялят, а, глядзіш, праз нейкі час то ў першай, то ў другой хаце ўжо кугакала малое. Вядомая рэч, на скруху дзявочаму падросту, са сваёй Анютай ажаніўся і вясёлы гарманіст Барыс Палазок, вясковы задзіра, верхавод, і, пакуль у Ванькі Зайца прабіліся першыя вусікі, ён паспеў ужо зрубіць сабе хату на ўскрайку Малога Сяла, абжыўся, завёў дзяцей.

З таго гурту, які сярод ночы вар'яцеў у Паляжанкі, здаецца, без пары, сталымі дзеўкамі засталіся хіба што Яня і Ніна. Памеркаваў Ванька, чым жа яны грэшныя перад Богам, і зрабіў выснову: гэтыя эмтээсаўскія ўдарніцы залішне чахнуць на працы і за вярсту ад іх дыхціць саляркай. Ён цяпер і сам не лепшы за славутых трактарыстак: ходзіць у прамасленым камбінезоне, у цяжкіх кірзавых ботах, а рукі аздоблены закарэлымі, нязмыўнымі мазутнымі плямамі. Марочыць, тлуміць галаву над кнігамі баламут не хацеў, яшчэ ў пятым класе закінуў падручнікі на гарышча: узімку валачыўся па вёсцы без справы, улетку пасвіў быдла, а калі падрос, вывучыўся на трактарыста, хоць сваю заганную звычку - адчыбучыць што-небудзь вясёлае, смешнае - так і на забыў.

- Вырас пад неба, а дурань як трэба, - гледзячы на сынавы штукарствы, уздыхае цішком Паляжанка. - Ну, рыхтык бацька, скулу яму ў бок!

Як на добры лад, то сёння Ванька Заяц павінен служыць у войску. Нічога кепскага з ім у тым чырвоным войску, напэўна, не здарылася б, ну, папагнуўся б крукам у цесным танку, ну, адсядзеў бы лішні разок на гаўптвахце, але ў справы міністэрства абароны нечакана ўмяшалася маці. Паляжанка аббегла ваенкамат і сабес, абіла парогі ганцавіцкіх дактароў і ўсё ж выпатрабавала аблуднаму сыну адтэрміноўку на два гады - яна і нямоглая, і адзінокая, і такая жабрачка, хоць ляж ды памірай. Сябры-равеснікі з мінулай восені сядзяць на салдацкіх харчах, а Ванька, калі надарыцца боская нядзелька ці нейкі прысвятак, сноўдаецца па вёсцы, як непрыкаяны, і вадзіць хаўрус яму застаецца хіба што з гэтым зялёным ахламонам Збышакам, якога толькі вясной з прычэпшчыкаў пасадзілі на трактар - напарнікам да Ванькі. Паколькі на бязрыб'і і рак рыба, то Збышак дужа паважаў свайго старэйшага таварыша і служыў яму аддана, як плюгавы дварняк плюгаваму гаспадару. Яшчэ з тае позняй восені, калі на палетку ля хаты Фядоры Чыркун яны паламалі трактарныя плугі, ён ведаў, што для Ванькі значыць рыжавалосая Ядзюня, і самахоць, па добрай волі віжаваў за ёю, сачыў за кожным яе крокам, дакладваючы куміру пра ўсе грэшныя і не вельмі грэшныя ўчынкі Фядорынай паненкі.