Віктар Гардзей - Бедна басота

- Ты ж, цурка, не баўся доўга!

- Добра, мамачка, не буду!

Так ужо здарылася, так ужо захацелася небу, што раба божая Ядзюня з-за свайго баламуцтва і залішняй улюблівасці стала ахвярай першай веснавой навальніцы: і лягла яна, памаліўшыся, і пабегла ў чыстае поле, благаславіўшыся. Там зара-зараніца - дзявочаму шчасцю памачніца. Свяці, месячык, давідна, будзь у Ляксея жонка адна! Чары чарамі, прысушкі прысушкамі, а такое не прысніцца: сляпучы бляск маланак, бурклівыя пераборы грому, злавесны мышыны піск у зацішным Гаўрылавым гумне. Няхай сабе пазней былі іншыя, майскія, навальніцы, яшчэ больш грымлівыя, яшчэ больш лютыя, але ж хіба забудзецца тая першая, красавіцкая? Плакаць захочацца, а слёз няма, журыцца захочацца, а журбы няма. Ды якія тут слёзы, ды якая тут журба, калі наўсцяж, ад краю да краю, шуміць, гамоніць зялёная вясна.

Зацвілі і адцвілі сады. Яблыні, слівы, вішні пусцілі маладую завязь, і не паспелі яшчэ апасці пялёсткі, як новы цуд - у дварах фіялетава шугануў бэз, з цёмнай нетры на сонечныя ўзлескі выбегла беласнежная чаромха. І такія гожыя, пяшчотныя, лагодныя вечары - з гудзеннем хрушчоў, з піліканнем гармоніка, з неўтаймоўным дзявочым піскам, з хлапцоўскімі да пакоту смешнымі досціпамі. І зноў уцёкі - у ноч, у цішыню, пад зорнае малінавае неба. Там, у самых нечаканых мясцінах - то ў Капцах сярод ляшчын, то на поплаве сярод алешніку, то на маўклівым прылессі, - ужо не адзін раз паўтаралася дзіўнае, неверагоднае відовішча: палавея жыта за вёскай, васількі і перапёлкі ў жыце, чарнагрывы Вараны на абмежку.

Стомленая ад дзённай працы старая Фядора Чыркун глядзіць, як Ядзюня рымсціцца на свае вечаровыя гулі, і нічога не разумее ў паводзінах дачкі: што «цурцы» трэба, чаму ёй не сядзіцца дома? Ах, помніла б старасць, чаго шукае маладосць! Але Ядзюня тут не вінавата - гэта ж, заблудзіўшыся на звілістых веснавых сцежках, у падслепаватыя акенцы пахілай хаты наводшыбе Малога Сяла пастукалася само каханне, гэта ж на дзікія балоты і глухія імшары рана, вельмі рана прыляцелі шэрыя жураўлі.

Бацька Ванькі Зайца калісьці славіўся вялікім дзіваком: нап'ецца ці прыкінецца, што п'яны да покату, і крычыць: «Зося, хавайся! Бальшавікі з Саветамі б'юцца». У памяці людзей яшчэ свежым быў сталінскі паход на Заходнюю Беларусь, і багата хто доўга не мог зразумець, чаму замест адной улады пры паляках стала цяпер ажно дзве: нейкія бальшавікі і нейкія Саветы. Якая паміж імі розніца і як яны дзеляць свой начальніцкі хлеб, маласельцы, знясіленыя вечнай нястачай і непамернымі падаткамі, нават не задумваліся, і толькі адзін балбатлівы Пятрук Заяц не пераставаў плявузгаць абы-што на сваю ж галаву. Напалоханая вар'яцкімі, бязглуздымі жартамі гаспадара, Паляжанка дзе ні хавалася: і ў каморы, і ў варыўні, і ў густым малінніку за хлявом, але аднойчы «бальшавікі з Саветамі» прыехалі ў Малое Сяло на чорным «варанку», жартаўніка забралі ў Ганцавічы, а потым не вельмі далікатна пераправілі ў далёкую і марозную Сібір.

Справа была перад вайной, стары Заяц паспеў азвацца кароткай вестачкай - дзе жыве, што робіць - і змоўк, мабыць, назаўсёды: ці то памёр у лагеры на Калыме, ці то загінуў на фронце ў штрафным батальёне. Свайго бацьку Ванька ўвогуле памятае добра, хоць сумаваць па ім асабліва не сумуе, а маці дык і зусім здзівіла суседзяў: прылюдна пусціла слязу, дзеля прыліку пабожкала, павохкала і тут жа забыла, што ў яе быў калісьці нікчэмны і балбатлівы Пятрук, - кабета з доўгім, як памяло, языком бегае ад двара да двара, ад сялібы да сялібы, і гора ёй мала. Згрызоты сумлення Паляжанку не мучылі і апраўданнем зводніцы, пэўна ж, служыць той відавочны факт, што і манерамі, і звычкамі, нават шырокім, да вушэй, жабіным ротам Ванька ўдаўся ў бацьку, пабраў у яго ўсе кропелькі, і зараз гэта было б аж занадта - у адной хаце, пад адной страхой кожны дзень бачыць і трываць выбрыкі двух абсалютна аднолькавых шалапутаў, двух непапраўных шахраяў і балабонаў.

- Ванька, ты свайго бацьку шкадуеш?

- Чаму ж не - шкадую. Добры быў, кажуць, чалавек.

- Але, добры. Царства яму нябеснае.

Старая Паляжанка з вялікай трывогай і страхам думала, што баламутны сын пойдзе рыхтык бацькавым шляхам, але сталася намнога горш: такіх пракудаў і жартаўнікоў, як яе Ванька, яшчэ і свет не бачыў, і людзі не чулі. Петрука Зайца пры ўсіх яго дзівацтвах не трэба, аднак, дужа ганіць і бэсціць: балбатун, трапло, ды не гультай, весялун, штукар, ды не цюхцяй бязрукі. Жылісты і майстравіты, ён добра зарабляў у панскім маёнтку, а сваім цяслярскім умельствам так спадабаўся абшарніку, што аднойчы той зусім танна прадаў яму выдатнага будаўнічага лесу на хату. Так Паляжанка стала блізкай суседкай Тафілі і Сцяпана Аліфера, а яе прасторная, з сенцамі, кухняй і святліцай хата адразу пасля вайны нямала паслужыла для шумных зборышчаў маласельскай шантрапы. Час ад часу, як толькі паспакайнела на свеце, у Паляжанчыным двары весела стракатаў рухавічок кінаперасоўкі, а яшчэ часцей, звычайна ў нядзелю і на прастольныя святы, калі гнюсіў дождж ці прыціскаў мароз, у яе хаце ледзь не да раніцы скавытаў, захліпаючыся, гармонік і гулка барабаніў бубен. У такія дні блазнюк Ванька хадзіў перад сябрукамі гогалем, ды і матку яго аж распірала ад пыхі і гонару, бо ў каго, скажыце, у Малым Сяле ёсць яшчэ такая вялікая і шумлівая хата!