Людміла Рублеўская - Дагератып

Та-ак, куды лепей было б цяпер сядзець у такой беднай хатцы, чым у гэтым фанабэрыстым маёнтку, у атачэнні восені, нянавісці і забойцаў.

- Я нарадзіўся тут, - памаўчаўшы, прамовіў Ніхель. - Праўда, не магу сказаць, што буду жыць тут. - Пасміхнуўся, падкруціў вусы. - Мне сапраўды давялося блізка пазнаёміцца са смерцю - трыццаць гадоў таму. У тутэйшых лясах і балотах.

Багуслава нават уздрыгнула: Варакса, пільны канспіратар, ніколі не дазваляў сабе раскрываць штось з уласнай біяграфіі. Ды яшчэ пры людзях старонніх, магчыма, небяспечных. Але Ніхель працягваў:

- Я не дваранін, мой бацька быў гадзіннікавым майстрам, зыгаршчыкам, як у нас казалі. Добрым майстрам. І кніжнікам. Любіў чытаць філосафаў і верыў, што грамадства мусіць быць адладжанае, як механізм: кожны рамеснік і земляроб круціцца на сваім стрыжні, шасцяронкі-чыноўнікі перадаюць адна адной рух, чапляючыся зубчыкамі, а ў цэнтры - спружына. Мысляры і асветнікі. Бацька лічыў, што воля - натуральнае права чалавека.

Каганецкі скептычна пахітаў галавой.

- Пусціць ідэаліста кіраваць - усё роўна, што даць дзіцяці лейцы наравістых коней. Гісторыя з Фаэтонам, сынам Геліяса, які, зажадаўшы сам сесці ў бацькаву сонечную калясніцу, не ўтрымаў коней і ледзь не ўчыніў зямлі вогненнае пахаванне, павінна чамусьці вучыць.

- Найлепшае апраўданне ўсіх дыктатараў - што простыя людзі не здольныя да дзяржаўнай дзейнасці, - холадна сказаў Ніхель. - А між тым у 1606 годзе жыхары Магілёва, даведзеныя да скрайнасці рэпрэсіямі супраць праваслаўных - ім не давалі ні дзіця ахрысціць, ні нябожчыка адпець, ні шлюб законны ўзяць - паднялі паўстанне, разагналі раду, занялі ратушу.

Правадыром быў стараста цэха саладоўнікаў Стахор Мітковіч. Абралі но­вую раду - у яе ўвайшлі простыя рамеснікі, такія, як мой бацька, кавалі, збройнікі, ганчары. І два гады гараджане самі кіравалі сваім горадам!

Ніхель урачыста памаўчаў і працягваў сямейную гісторыю.

- Дык вось, аднойчы бацька быў змушаны тэрмінова везці адрамантаваны залаты брэгет заказчыку, які захацеў прадэманстраваць знаёмцам асаблівы перазвон гадзінніка на патрыятычны матыў. У Менску якраз б^ілі кантракты - традыцыйныя з’езды шляхты, якія адбываліся напачатку сакавіка кожнага года дзеля разлікаў па крэдытах ды маёмасных угодах. Магнат знаходзіўся на прыёме ў Ашторпаў. Бацька з належным паклонам уручыў гадзіннік... А замест платы тут жа, пры ўсёй шаноўнай публіцы, атрымаў поўху - бо заказчык, які ўжо накаштаваўся шампанскага, вырашыў, што на ягоным атрыманым у падарунак ад высокай асобы брэгеце не хапае аднаго смарагда, а ў патрыятычнай мелодыі майстар-шкоднік змяніў некалькі тактаў.

Фатограф гаварыў вельмі спакойна, нават з усмешкай. Так паляўнічы распавядае пра паядынак з тыграм, пухатая скура якога ляжыць у гэты час пад ягонымі нагамі, бездапаможна рассцеленая перад утульным крэслам.

- Бацьку завалаклі ў пастарунак. Я бег следам і душыўся слязьмі, але не маліў і не крычаў, таму што ведаў: гэта ганебна. Бацька ўзяў мяне з сабой да Ашторпаў, каб паказаць гэтак званы “свет”, пыхлівы, легкадумны і жорсткі... Паказаў. Заказчык, нават калі працверазеў, так і не прызнаўся, што памыліўся. Праўда, абвінавачванне сваё адклікаў, да суду не дайшло, бацьку назаўтра ж адпусцілі... Але за гэты час “злачынцу” збілі так, што дадому везлі непрытомнага, згрузіўшы кулём на воз. Праз пяць гадоў у атрад інсургентаў мы з бацькам пайшлі абодва. А потым маёй радзімай стаўся ўвесь свет.

Багуслава ўспомніла, што Ніхель не насіў з сабой гадзіннікаў, купляў толькі ёй. Яна думала, гэта проста прыхамаць... З другога боку, дасканалая дакладнасць Вараксы ў абыходжанні з хімікаліямі, узрыўнымі ці фатаграфічнымі механізмамі заўсёды яе здзіўляла... Вось і разгадка: так мог працаваць спадчынны гадзіннікавы майстар, зыгаршчык.

Калоцкі, прыціскаючы да грудзей томік у пашарпанай чорнай скураной вокладцы, неяк збянтэжана паглядзеў на Ніхеля і прамовіў, быццам просячы прабачэння:

- А я дваранін.

Уздыхнуў, нібыта прызнаўся ў злачынстве.

- Род збяднелы, хоць і стары. Герб “Касцеша”. Бацька разарыўся, ажаніўся другі раз з трохі багацейшай, удавой з двума дзецьмі. Я гадаваўся ў дзеда, бегаў басанож па лугах ды палях разам з сялянскімі дзецьмі, разам пасвілі коней і распавядалі страшныя гісторыі пра цмокаў, сустракалі Купалле і шнырылі на вясковых вяселлях... Але, вядома, сваякі мне ўнушалі, што я шляхціц, што мы вышэй за простых людзей. Бабуля кожны вечар чытала мне Славацкага і Міцкевіча. Зразумела, калі падрос і паступіў у гімназію на казённы кошт, а пасля ва ўніверсітэт на дзяржаўную стыпендыю, я на басаногае дзяцінства забыўся. Заняўся скіфскай культурай, - Міхал Калоцкі скасавурыўся на Багуславу, нібыта хацеў пабачыць найперш яе рэакцыю.