Людміла Рублеўская - Дагератып

Каганецкі рэзка ўзняўся і, пакульгваючы, адыйшоўся ў другі канец пакоя.

- Вы проста не ведаеце свайго народа! - тонкі, трохі хрыплы голас Масевіча дрыжэў ад абурэння. - Тое, да чаго мае дачыненне сабранае тут

- толькі адзін бок фальклору. А колькі мудрасці, дабрыні, прыгажосці і розуму можна знайсці ў народных песнях і легендах, казках і прымаўках! Вы чыталі працы Паўла Шэйна ці Івана Насовіча па беларускім фальклоры? Ці хаця б - вам жа гэта блізка - даследванні Паўла Шпілеўскага пра ваўкалакаў... Вядома, не, што я пытаюся... - Давыд інфантыльна махнуў рукой і працягнуў далей. - Я ж вырас у гэтым самым мястэчку Б*, у якім для вас, сталічных штучак, напэўна нічога цікавага. Але адна мая бабуля, беларуска, у дзяцінстве мне распавядала пра вужынага караля ў залатой кароне, які жыве на дне дрыгвы ў бурштынавым палацы і прыпаўзае на наш ганак апоўначы, другая, габрэйка - пра анёла, што кожны дзень кладзе на маю падушку нябачную карону з пер’яў. А калі выходзіла замуж мая цётка, малодшая сястра маці, на яе вяселлі танцавалі казачок, галападу, бейгеле, хасідл, а ў завяршэнне - кантрданс. Дзе на зямлі яшчэ можа быць такое скрыжаванне культур? І для чалавека, які сам знаходзіцца на такім скрыжаванні, які шукае сваё месца - тут яно знойдзецца. Павярніся да гэтай зямлі, шчодра палітай крывёй, ад якой адракаюцца нават родныя дзеці, і ты не будзеш чужынцам у самоце яе. Я захапіўся этнаграфіяй пасля таго, як знайшоў у доме цёткі «Праграму для збірання помнікаў народнай творчасці», патрапаную брашурку з сухім кляновым лістом замест закладкі. Яе ў 1867-м разаслаў па ўсёй Беларусі, шукаючы памагатых, мой цяперашні настаўнік, Павал Шэйн, сын магілёўскага купца-габрэя Мафіта Шэйна, вялікі вучоны і сябар Льва Талстога. У адным ягоным зборніку больш за тысячу беларускіх народных песень! Дарэчы, ён і сам іх цудоўна пяе... - Масевіч заперхаўся ад узрушэння, аддыхаўся і працягваў.

- Уяўляеце, пару тыдняў таму я запісаў ад бабулькі на хутары, вёрстаў за дзесяць адсюль, песню “Англеза танец прамінада”. Старажытны ангельскі прыдворны танец англеза згадваецца ў курной хаце! Адкуль бабулькіны продкі гэта расчулі? Спыняўся на іхнім хутары падчас палявання якісь князь? Ці хтось служыў у палацы? А вы ведаеце, пан заолаг, што апошні аднарог Еўропы быў злоўлены тут, на Беларусі? На Случчыне, асабіста князем Алелькавічам? І рог таго адзінарога значыўся ў рэестры скарбаў князя Гераніма Радзівіла. А яшчэ зуб дракона! Вас і гэта не цікавіць?

Каганецкі стаяў спінай да вакна, цень хаваў недахопы знешнасці, напяты сілуэт здаваўся выразаным з чорнай паперы: доўгія валасы ляжаць на ганарыста распраўленых плячах, рукі скрыжаваныя на грудзях, не хапае толькі шаблі пры баку.

- Не ўчыняйце мне іспытаў, літасцівыя паны! Я прафесар Венскага ўніверсітэта, а не студэнт. А вы - хто? Два местачковыя патрыёты плюс два нігілісты з фотаапаратам, прычым адзін з іх - дама-суфражыстка... Замілаванне родным куточкам і бедным мужычком не павінна даходзіць да абсурду. Да адмаўлення фактаў, якім паскудным можа быць той мужычок і якія подласці творацца ў “родным куце” нават самымі прагрэсіўнымі людзямі.

Заолаг зрабіў некалькі няроўных крокаў па пакоі, жадаючы, відаць, супакоіцца.

- Я не часта бываю на радзіме, але і да мяне тое-сёе даходзіць. Хто здаваў паўстанцаў расійскім жандарам? Свае ж. Хто адварочваўся, як толькі трымацца было нявыгадна, ад роднай мовы і сямейнай рэлігіі? Нашы, тутэйшыя. А ў 1881-м, калі забілі Аляксандра Трэцяга, пагромы дайшлі і да вашага ўлюбёнага мястэчка Б*, сям’я аднаго крамніка ажно ў Жухавічах ратавалася, і для мяне аднолькава быдлячая сутнасць і ў пралетарыя з цаглянага завода, які з іконай наперавес ідзе біць вокны іншаверцам, і ў палымянага рэвалюцыянера, які гэта ўхваляе.

- Разумею, на што вы намякаеце. Але Вера Фігнер парвала “рэвалюцыйныя” лістоўкі, якія апраўдвалі такое “змаганне з эксплуататарамі”, і я з ёй салідарны, - Ніхель сунуў рукі ў кішэні, як заўсёды рабіў, калі хацеў, каб вораг не заўважыў ягоную гатоўнасць да бойкі. - Нельга вінаваціць увесь народ за кучку нягоднікаў і проста абдураных.

Каганецкі толькі пагардліва фыркнуў:

- Ды вы адзін аднаго ненавідзіце і зразумець не можаце, а хочаце зразумець “народ”. Прысягнуць магу - для вас за гэтым словам крыецца абстрактнае паняцце і апраўданне любых вашых пражэктаў і авантураў. Чароўныя словы “дзеля народа” - і вар’яцтва робіцца подзвігам. А самі, прыехаўшы, прыслугу сабе запатрабавалі! Усё, інтэлектуальны пралог скончаны. Слова сваё назад не забяру - фатаграфуйце і сёння ж вымятайцеся.