Людміла Рублеўская - Дагератып

- Адным з самых непаважаных у Вільні стаў прафесар Аўгуст Бекю, выдатны фізіёлаг і гігіеніст, які першым пачаў рабіць на гэтых землях прышчэпкі ад воспы, але вось - вырашыў, што ягоны доўг змагацца з мярзотнікамі, якія разгойдваюць сістэму. Ён дапамагаў Навасільцаву вынішчаць парасткі бунту... І ў хуткім часе пасля суда над філаматамі

- катарга, высылка, здача ў салдаты - яго, па перакананнях віленчукоў, напаткаў Божы суд. Аўгуста Бекю забіла маланка проста ў ягонай спальні. А срэбныя манеты, якія ён нібыта атрымаў ад Навасільцава за сваю здраду і хаваў пад матрацам, сплавіліся вось у гэты злітак...

Калоцкі, які ў гэты момант трымаў у руках загадкавы прадмет, грэбліва кінуў яго на стол, ажно дзынькнулі лыжкі ў кубках.

- І як жа гэта апынулася ў вашым доме?

- Дакладна не ведаю, - змрочна адказаў пан Шымон. - Мусіць, спадчыннікі Бекю не надта гарэлі жаданнем трымаць дома такі сумніўны рарытэт, і дзед гэты “злітак Юды” ці выкупіў, ці выпрасіў на памяць. Дзеду тады пашанцавала, ён абыйшоўся толькі выключэннем з інстытута, давучваўся ў Санкт-Пецярбурзе. Разумееце, у любога жывёльнага віду заўсёды спрацоўвае інстынкт - ратаваць моладзь, падлеткаў, якія працягнуць, абароняць род. А чалавек імкнецца сваім птушанятам з дзяцінства перабіць крылы.

- Вы сапраўды верыце ў Божую кару? - ляніва запыталася Багута, дэманстратыўна запаліўшы тонкую цыгарэтку ў касцяным муштуку. Яна ведала, як шалеюць ад такога відовішча старасвецкія паны, і манерна выдыхнула ў бок гаспадара струмень дыму, быццам насылала сурокі. Граф нібыта не заўважыў абуральных паводзінаў госці.

- Вось чым адрозніваецца сапраўды чалавек ад жывёлы - дык тым, што акрамя звера, у ім жыве і Бог. Але мы даем волю зверу, і Бог пакідае нас.

Ад таго, як граф гэта сказаў, Багуце стала непамысна. Гэта прагучала, як быццам чалавек паведаміў, што ў яго апошняя стадыя рака.

- Ну тады я ўвогуле не разумею вашай філасофіі, - Ніхель адкінуўся на зэдліку, адбіваючы на цёмнай сталешніцы стала, за якім шляхціцы мінулых стагоддзяў падымалі срэбныя кубкі з медавухай, рытмы полечкі.

- Да ўсяго вы яшчэ і забабонны чалавек. Але ж вы не будзеце адмаўляць, што прырода - гэта ланцуг стрававання, дзе ўсе ядуць адзін аднаго без усялякіх сантыментаў?

Граф нахмурыўся.

- А вы ўжо вырашылі, што я гатовы садзіцца за стол з дзікімі мядзведзямі? Я не толькі вучоны, але і паляўнічы. І без сантыментаў падстрэльваю трапяткую кранальную казулю, калі трэба карміць экспедыцыю, і гордага тыгра, на якога напароўся ў джунглях. Мне было восем гадоў, калі маю маці за тры вярсты адсюль, на дарозе, задзерлі ваўкі.

Госці агаломшана замёрлі, Багута ледзь не ўпусціла цыгарэту.

- Тады бацька прызначыў узнагароду ў дваццаць рублеў за кожную галаву ваўка ці ваўчаняці. З таго часу ў гэтых лясах драпежнікаў няма. Акрамя людзей, вядома. А да іх мне, прабачце, ніякай справы.

Вось яно што, дзіцячая траўма... Таму й такі дзіўны характар. Багуслава ледзь не пасміхнулася.

- Я разумею вашую нелюбоў да гэтых мясцін. Але ваш продак, сябар таварыства філарэтаў, не быў такі абыякавы да лёсу края, - з абвінавачваннем у голасе заявіў Калоцкі. - Няўжо вам абыходзіць, што цэлы народ жыве, пазбаўлены асветы, без права на друкаванае слова і адукацыю на роднай мове, проста на тое, каб заставацца самім сабой? Няўжо вас больш хвалююць праблемы шымпанзэ Танзаніі?

Аблічча Каганецкага пацямнела.

- Вось толькі не трэба ўпікаць мяне ў абыякавасці да беднага гаротнага народа і роднага куточка. Сумленне маё ўздумалі абуджаць? Тое, што я жыву не тут, прыязджаючы раз на год, не мой выбар, і абумоўлена дастаткова важкімі прычынамі. На жыццё сабе зарабляю лекцыямі, публікацыямі і здабычай рэдкіх звяроў для заасадаў. Мая нябожчыца-мачыха, якая кіравала гаспадаркай пасля смерці бацькі, упэўнены, не прыгнятала нашых нешматлікіх арандатараў. Яе брат, доктар, якога я пакіну ўсім тут распараджацца, таксама чалавек адукаваны, спагадлівы. Даходы ад нашых уладанняў у Жухавічах і Пагневічах збольшага ідуць на ўтрыманне ягонай бальніцы. Я нікому тут нічога не павінны. І пасля смерці пані Антаніны нічога мяне тут не трымае. - Каганецкі ледзь чутна ўздыхнуў, відавочна адганяючы прыкрыя ўспаміны. - І дом перадам для патрэб бальніцы. А тое, што знаходзіцца ў ім - зло, не меншае, чым гэты злітак. Што тут выклікае ў вас замілаванне? Кнігі заклёнаў, па якіх сурочана не адна бязвінная маладзіца? Вось гэты хамут, які ў вёсцы выкарыстоўвалі для пакарання нецнатлівых дзевак? Ці гэты паганскі стод, у драўніну якога ўелася кроў ахвяр? Сведчанне людскога паскудства? Можа, і добра, што не даводзіцца мне жыць сярод народа з такім “духоўным багаццем”. Ды каб не бацькаў запавет, які загадваў мачысе захоўваць тут усё непарушным, я б ужо даўно калекцыі гэтыя знішчыў. Цьху... Сцярвятнікі вы ўсе...