Людміла Рублеўская - Дагератып

Званочак ля дзвярэй фотаатэлье пана Вараксы закалаціўся, быццам таксама хацеў далучыцца да хору сонечных вестуноў.

Наведнікаў было двое. Абодва маладыя, з такімі насцярожанымі позіркамі, нібы прыйшлі не ў фотаатэлье, а ў намёт да татарскага хана, ад якога ці ярлык на княжэнне, ці сякір-башка. Адзін, вышэйшы і плячысты, лабасты, з цёмнымі пышнымі кудзерамі і маленькай нігілістычнай бародкай, якая дзіўна спалучалася з па-дзіцячы пульхнымі вуснамі, быў у танным, але чыстым і адпрасаваным паліто, з-пад каўняра якога вызірала не звычайная кашуля, а вышыванка. Ягоны таварыш, больш шчуплы і рудавалосы, з рэдкімі вусікамі і трохі штучнай усмешкай, сіратліва хаваў рукі ў кішэнях патрапанага студэнцкага шыняля, а падбароддзе - у наматаны на шыю белы вязаны шалік.

Студэнты ў зношаных шынялях - заказчыкі не самавітыя... Але пан Ніхель пакланіўся гэтак жа гжэчна, як бы да яго завітаў сам бурмістр.

- Чым магу дапамагчы панам? Партрэт? Групавы здымак?

Багуслава абыякава прыхілілася да сцяны, скрыжаваўшы рукі. Як ёй

гэта надакучыла... Гэтая ветлівасць, гэтыя танцы на дроце...

Барадаты ў вышыванцы слізнуў вачыма па сценах, завешаных узорамі фатаграфічнага майстэрства: кацяняты ў кошыках, усмешлівыя дзеткі з ружамі і сабачкамі, паненкі з мройнымі вачыма ў капелюхах-клумбах...

Узоры падманвалі, як ім і належала. Праўда толькі ў тым, чаго нельга паўтарыць, пераняць. Самым адметным, бадай, быў партрэт Багуславы, зняты Ніхелем у багемнай манеры. Тонкі профіль, рука ў пальчатцы падносіць да ярка нафарбаваных вуснаў тонкую цыгарэтку ў доўгім муштуку... Барадаты зацікаўлена скасавурыўся на дзёрзкі партрэт, потым на Багуславу, і зноў утаропіўся ў гаспадара.

- У нас ёсць заказ. Выязны. Папрацаваць у маёнтку Жухавічы, на паховінах. Заўтра трэба там быць.

Голас госця гучаў з незразумелым выклікам.

- Жухавічы? - пан Ніхель здзіўлена прыўзняў бровы. - Калі не памыляюся, за трыццаць вёрст, у самай Волатавай пушчы, а калі ўлічыць, што нядаўна была залева, дарогі паплылі... Не думаю, маладыя людзі, што магу пагадзіцца на такую замову - не ў тым я ўзросце, а дачцэ тым болей не пасуе мясіць восеньскую гразь і блукаць па лясах.

- І ўсё-ткі мы спадзяемся вас угаварыць! - дзёрзка заявіў шчуплейшы юнак. - Справа надта важная. Высакародная. Ды вы ганарыцца будзеце, што паўдзельнічаеце!

Аж чырвоныя плямы ад узрушэння на запалых шчоках загарэліся. Пан Ніхель зычліва ківаў галавой, як добры дзядзька перад малечам, якое прапануе яму пакаштаваць булку, злепленую з пяску.

- Вы чулі пра графаў Каганецкіх, Радаслава ды ягонага сына Антонія? Знакамітых калекцыянераў, у якіх унікальныя зборы старажытнасцяў?

- спытаўся вышэйшы. - Колькі курганоў раскапалі, старых капішчаў... Колькі па вёсках паездзілі, збіраючы так званыя вядзьмарскія кнігі! Пан Антоній рэшткі маёмасці спусціў, якія бацька ягоны, пачынальнік калекцыі, не паспеў у карты прайграць, затое з усяго свету нацягаў рэліквіяў, ад афрыканскіх бажкоў да егіпецкіх мумій. Кажуць, рарытэты неверагодныя!

Цёмныя вочы юнака загарэліся, як у шчанючка, перад носам якога прабегла смарагдавая яшчарка, такая яму спакусная, бо на зуб яшчэ не каштаваў. Другі госць з тугою ў голасе падтрымаў:

- І нікога з навукоўцаў да сваёй калекцыі за ўсё жыццё ні бацька, ні сын не дапусцілі. Толькі са слоў рэдкіх сведкаў пра яе вядома. Доктар Боўнар, сваяк Каганецкіх, называе Жухавічы дасканалым музеем шатана.

- Але ж аматар эзатэрыкі пан Антоній даўно памёр, наколькі я чуў, - ветліва, але з належнай доляй сухасці прамовіў пан Ніхель.

- А нядаўна памерла і ягоная ўдава пані Антаніна Каганецкая, згодна запавету мужа седзячы на той калекцыі, як сабака на сене! - барадаты кліент у нецярпенні ступіў наперад. - І ў бліжэйшыя два дні ў нас - адзіная магчымасць зафіксаваць для нашчадкаў хоць нешта! Прабачце, мы не прадставіліся. Я - Міхал Калоцкі, археолаг, магістрант Санкт-Пецярбургскай акадэміі...

- Давыд Масевіч, студэнт, будучы этнограф - да вашых паслугаў! - пакланіўся шчуплы.

- Я працую над дысертацыяй па гісторыі Беларусі, - з выклікам заявіў Міхал. - Спрабую вярнуць гэтаму краю ўсё, што ў яго аднялі. Кожная рэч, якая дапаўняе нашу гісторыю, каштоўная!

Юнакі ўтаропіліся ў гаспадара, відавочна падрыхтаваўшыся абараняць свае ідэі.

- Што ж, я быў калісьці знаёмы з панам Аляксандрам Рыпінскім, маім калегам, які пасля няўдалага бунту быў змушаны жыць за мяжой і адкрыў у ваколіцах Лондана фотаатэлье па метадзе Дагера, - добразычліва прамовіў Ніхель. - Апошнія свае гады ён жыў дзесьці пад Лёзна, хадзіў па мужыцкіх вяселлях ды хрэсьбінах і запісваў старадаўнія народныя песні. Кажуць, нават збіраў хрэстаматыю беларускай літаратуры. Але хто ж яе надрукуе...