Людміла Рублеўская - Дагератып

Усё мужчынскае насельніцтва горада Б* пагаджалася, што фатаграфічная паненка прыгожая. Але й пасля трох куфляў добрага піва з Ёселевай карчмы ніхто, нават пан Адальф Мянчынскі, не наважыўся б падысці да панны Ніхель з куртуазнымі намерамі.

Асабліва калі яна прагульвалася па мясцовых могілках.

А рабіла яна гэта так часта, як іншыя паненкі начышчалі абцасамі адзіны ў мястэчку брукаваны кавалак вуліцы паміж французскай кавярняй і домам бурмістра.

Ходзіць сабе такая фанабэрыстая танклявая гадаўка, захутаная ў шалю, паміж магіл, і толькі перахрысціцца застаецца ды скіравацца падалей, да царквы з нядаўна надбудаванымі пазалочанымі “цыбулінамі”.

Так, нават цэрквы ў гэтым мястэчку былі нядобранадзейнымі - бо раней іх будынкі належалі альбо ўніятам, альбо каталікам. І няхай храмы перабудоўвалі і залацілі ім галовы, іхнія сцены, магутныя, разлічаныя на стрэл гарматы, памяталі занадта шмат... Кроў, крыкі, страх і нянавісць усмоктваюцца ў камяні і цэглу гэтак жа, як таемныя спадзяванні - у сны. Каб зноў і зноў вяртацца - ценем, адчуваннем, трывогай.

Падазроны край, падазронае мястэчка... Акрамя дзвюх цэркваў, у ім былі касцёл і дзве сінагогі, і нават лютэранская кірха, бо тут атрымалі дазвол пасяліцца немцы-лютэране. Некаторыя з іх мусілі спрыяць адкрыццю прагрэсіўнага дрэваапрацоўчага завода, надзеі мясцовых уладаў на росквіт.

Тое, што менавіта іншаверцы найчасцей наведвалі атэлье Ніхеляў, толькі пацверджвала вядзьмарскі статус фатографаў.

Дык вось, апошнім часам пан Варакса і панна Багуслава ўсё часцей выязджалі да нябожчыкаў. Бо калі паміраў хтось, не адлюстраваны на фотаздымках, асабліва дзіця, родзічы лічылі гэта вялікай ганьбай. Калі партрэт не паспелі зрабіць пры жыцці, нябожчыка фатаграфавалі, як жывога. Часта разам з сямейнікамі. Дзеля чаго апраналі труп у самае лепшае і надавалі патрэбную позу. Укладвалі ў рукі кабеце вязанне, мужчыну - кнігу, дзяўчынцы - ляльку. Хлопчыка маглі пасадзіць на драўлянага коніка. Асабліва жудасна атрымлівалася, калі нябожчык пачынаў калець, у яго не закрываліся вочы, і на фатаграфіі адбіваўся гэты каламутны, нетутэйшы позірк. Багуслава згадвала пра сярэднявечныя скокі смерці, у якіх жывыя павінны былі ўяўляць, што танчаць з мерцвякамі.

3 жывымі дарослымі было лягчэй, а вось дзеці на памерлых братоў і сясцёр касавурыліся з жахам, асабліва калі іх прымушалі да мерцвякоў датыкацца, кідаліся ў плач, адштурхоўвалі тое чужароднае, схаладнелае, з інстынктыўнай агідай. Угаворы, крыкі, пагрозы дарослых... Вяночкі, карункі, васковыя кветкі... Пудра, памада... Дрыготка агіды жывых і пачарнелыя пазногці мёртвых... Заплаканая кабета са схаладнелым немаўлём на каленях расцягвае вусны ва ўсмешцы, не менш нежывой...

Чаму ў Багуславы ўсё яшчэ відовішча смерці адгукаецца болем? Каму- каму, а ёй павінна быць абыякава. Прынамсі, пан Варакса толькі гмыкае скептычна, калі дачка мімаволі адводзіць вочы ад асабліва выразных пост-мортэ і нервова зглытвае...

Сапраўды, зусім недарэчная сентыментальнасць. Смешна.

Сарданічны смех, Risus sardonicus - тая ўсмешка, падобная да выскалу, што застывае на тварах памерлых ад слупняку. Куты роту рэзка апушчаныя, бровы прыўзнятыя, сківіцы моцна сціснутыя...

Цікава, ці можна сфатаграфаваць самую смерць? Яе Жняцоў? Адыход душы, якая яшчэ не ўсведамляе, што пакінула свой зямны футарал? Адзін з піянераў фатаграфічнага мастацтва, Іпаліт Байяр, быў у такім адчаі, калі французская Акадэмія вырашыла падтрымаць даследванні не ягоныя, а ягонага суперніка Дагера, што зрабіў свой фотаздымак у выглядзе тапельца. Апушчаная галава, скрыжаваныя рукі, аголены торс, на сцяне вялізны саламяны капялюш, як сымболь пакінутай жыццёвай мітусні з яе атрыбутамі... А прысутнасці смерці няма.

Вось на тым дагератыпе, што Багуслава зрэдку дастае са свайго куфэрка, смерць ёсць. Хаця малады чалавек на дагератыпе, у чамарцы і канфедэратцы, з задзірыстымі шляхецкімі вусамі вясёлы і дзёрзкі, ягоныя светлыя вочы пазіраюць з-пад прамых густых броваў адважна і трохі іранічна, рука ляжыць на дзяржальне шаблі...

Але Багуслава бачыць тут смерць так выразна, як ваўкалак мечаную кулю.

Часам смерць бачная і ў адсутнасці трупа. На фотаздымку Франсуа Обера 1867 года - усяго толькі кашуля. Кашуля расстралянага імператара Максіміліяна. На белай тканіне з элегантнымі дэкаратыўнымі зашчыпамі - дзіркі ад куль з запеклай крывёй. І гэта страшна больш, чым відовішча трупа.

...Апошнія шкляныя пласцінкі з выявамі былі размешчаныя ў спецыяльныя ячэйкі драўлянай скрынкі, з рук змытыя рэактывы, якія пакідаюць на скуры жоўтыя плямы... За вокнамі загарлалі аптымістычныя пеўні горада Б*, перакідваючы адзін аднаму навіну пра тое, што жыццё працягваецца, быццам гульцы - падпалены скрутак, а той, хто выпусціць, прайграе.