Мікола Цэлеш - Хмары над Бацькаўшчынай

Маўра краем вока зірнула на спадарожніка. Насьміхаецца! Але-ж, праўда, кожны раз у дзень кастрычнікавых урачыстасьцяў абяцаюць і трамвай правесьці, і вуліцы выбрукаваць, і шмат-шмат іншага, але ўсё гэта застаецца толькі абяцаньнем. Апрача таго, калі гаспадары ўсяго цяпер мы самі, працоўныя, дык чаму кожны із нас ня можа шчыра выказацца пра недахопы й навет пасьмяяцца?! Ад гэтага магла-б быць толькі карысьць. Зноў зірнула на Базыля. «А ўсё-ткі добры ён. Шчыры. Гатоў дапамагчы, як тады, з дрывамі. Прывёз, і пасек, і склаў. А я гатова была ўжо "падводзіць базу ворага" і пад яго...»

-- Так, цяжкасьці, зразумела, яны ў нас ёсьць, -- сказала. -- Усё наша жыцьцё -- адны толькі цяжкасьці! Будуем дом -- цяжкасьці з цэглай, зь цьвікамі, з дошкамі. Хочам падбіць падноскі на боты -- цяжкасьці із скурай. «Так, падноскі, -- успомніла. -- Начыньня няма, цьвік або ломіцца, або гнецца, ня йдзе. А аддаць у майстроўню, трэба чакаць тыдзень, а то й болей, пакуль падаб’юць. А Ўладзю няма ў чым у школу йсьці». Стала зноў цяжка ёй, і яна папрасіла:

-- Базыль, досыць пра гэта! Галава разрываецца...

У гэты мамэнт яны перасеклі сквэрчык, цераз які дарога да фабрыкі значна скарачаецца. Пад нагамі было мокра й склізка. Базыль узяў Маўру подруку.

-- Дзе вы праводзіце вольны час? -- запытаў.

-- А ў мяне яго няма.

-- Ну, усё-ж, хаця-б у нядзелю.

-- У нядзелю ў мяне працы яшчэ больш, чым у звычайны дзень.

-- Ведаеце, чаму я пытаюся? Хацеў-бы прапанаваць вам паехаць, як кажуць паэты, «на лона прыроды», хаця-б на адзін дзень. Га, паедзем, калі ласка, у нядзелю! Вясна, сонца, паветра... Вы-ж у гэтым годзе -- дый у мінулым, пэўна, -- травінкі жывой у сапраўднасьці ня бачылі? А я ведаю такія цудоўныя мясьціны: лес, рэчка, як люстэрка, лонка з краскамі... І ехаць недалёка.

Маўра доўга маўчала -- думала над нечым. Потым спытала:

-- Базыль, чаму вы ня жэніцеся? Гэта-ж вам, напэўна, пад трыццаць ужо?

-- Пад трыццаць? Поўных ужо трыццаць два! -- адказаў. -- Але, бачыце, такая рэч: як жаніцца? Пры якіх умовах? Нельга-ж жаніцца, напрыклад, на вуліцы, за вар’ята палічуць... А я якраз і знаходжуся амаль на вуліцы -- сябра проста зь літасьці прыняў мяне часова ў свой пакойчык. Жыву на правох кундаля: захоча -- пакіне, не захоча, скажа -- «пайшоў вон!»...

Маўра прамовіла паўжартліва:

-- Значыць, вы завесьці сваё гняздо ня хочаце?

-- Як не хацець? Проста я хочу знайсьці добрую жанчынку, якую палюбіў-бы, -- зірнуў на Маўру, -- і якая палюбіла-б мяне. Але першая ўмова: нехта з нас двох мусіць мець кватэру. Паколькі я яе ня маю й атрымаць на працягу, прынамсі, трох-чатырох пяцігодук не спадзяюся, дык вынікае: павінна мець кватэру яна!..

Намёк быў ясны, і на твары Маўры зьявіліся чырвоныя выпекі.

-- Значыць, шлюб па рахунку?!

-- Я-ж зазначыў: павінны кахаць узаемна...

-- Прывесак?!

-- Ніякага! Калі-б мне не падабалася жанчына, навет маючая кватэру, я не зьвязаў-бы сябе зь ёю. Так сама зрабіў-бы, калі-б заўважыў, што я ёй не да густу...

-- Арыгінальна! Адзіны мужчына ў Савецкім Саюзе, які шукае ідэяльнага каханьня!

Яна падштурхнула яго локцем і засьмяялася. Ён прытуліўся да яе плячом.

-- Ну, дык як -- едзем?

-- Ня ведаю...

-- І ведаць няма чаго: сядзем у вагон дый паедзем.

-- А вы майстра ўгаворваць!

-- А вы думаеце, толькі адзін Падкоўнік умее гэта?

Базыль крыху зайздросьціў яго да Маўры.

-- Пакінь гэтага гліста ў спакою! -- з незадавальненьнем прамовіла Маўра.

Базыль зірнуў ёй у твар.

-- Ну, дык як -- едзем?

-- Ну, добра, едзем! Толькі от -- як быць з Уладзікам?

-- А Ўладзіка каму-небудзь пакінуць на гэты дзень -- той самай Пёрцы, напрыклад?

-- Бедны Ўладзь, ён амаль ніколі ня бывае із мной! Не, не магу я пазбавіць яго гэтай прыемнасьці. Якая радасьць была-б для яго пабегаць па полю, па лонках, па лесе...

Падышлі да хвабрыкі. Пры ўваходзе над аркай быў партрэт Сталіна ў поўны рост. З правага боку -- Молатаў, зь левага -- Кагановіч, але ўжо ў паўрост. А потым «правадыры» паменш рангам роўненькім радком, пад нагамі гэтых трох, і толькі маленькія бюсты штрыхам. Пад аркай стаяла будка для міліцыянэра, які ўва ўсіх уваходзячых пільна правяраў прапусткі. Падыходзячы да будкі, Базыль прадэклямаваў:

У сыботу праца на хвабрыцы канчалася на дзьве гадзіны раней. Вярнуўшыся дамоў, Маўра ўзялася, перш за ўсё, за праньне бялізны, якой за тыдзень накапілася нямала. Паслала Ўладзю прынесьці з прыбудовы каля дома дроў, каб затапіць печку й нагрэць дзеля праньня вады, але выявілася: дроў піленых і пасечаных няма.