Мікола Цэлеш - Хмары над Бацькаўшчынай

-- Ніякага! Усё жыцьцё прабыў лясьнічым у князёў Аляўковічаў, і будыніна гэтая іхная...

-- Вы зь беларускага паходжаньня, зразумела?

-- Для мяне, як для члена партыі, падобнай праблемы не павінна было-б існаваць. Аднак, ці я мушу крывіць душой? Корань маіх продкаў ідзе глыбака ў вякі гэтае зямлі! І я сам нарадзіўся тут, атрымаў ад маіх бацькоў гарт жыцьця, вырас тут, усмактаў у сябе пах гэтых цудоўных волатаў-сосен! -- зірнуў на лес. -- Гэта мая Бацькаўшчына! Люблю я яе ўсімі фарбамі мае душы! А іншыя землі, народы -- гэта толькі суседскі двор для мяне: мушу быць у кантакце зь ягонымі жыхарамі для агульнай карысьці...

-- Дробна-мяшчанскі перажытак... -- ціха прамовіў партыйны таварыш.

Балевіч чуў гэта, але не палічыў патрэбным пярэчыць.

-- Вы кажаце: хвалюе вас усё наша, -- прамовіў Барута. -- Гэта добра. Гэтак і павінна быць...

Сабакі, як толькі пусьцілі іх з павадкоў, узялі сьлед, і жвавае яхканьне заліло ваколіцу. Але касы ўсё яшчэ нейдзе ляжаў, прыціснуўшы да галавы вушы: авось, не заўважаць! І толькі тады узьляцеў мячом угару, калі Флейта, аж зь віскам, напаролася на яго. Робячы дугу (нездарма -- касы!), ён пакаціўся пад гару. Страляць нікому ня трапілася з прычыны стромкасьці й нечаканасьці, зь якой ён ускочыў і потым зьнік за гарбом гары. Флейта й Запявала, як спрэжаныя, кінуліся за ім, нягледзячы на тое, што трэці іхны сябра, Капейкаў Султан, неаднокраць зьбіваў іх з тропу; урэшце ён натрапіў на стары сьлед і пайшоў ім «упяту», гэта значыць, у адваротным напрамку, куды пабег зьвер. Магло атрымацца ўражаньне, што заяц павярнуў назад. І гэта зьбіла некаторых з панталыку: Галякоў, із стрэльбай напагатове, насіўся па касагору; Балевіч схаваўся за ёлачку: авось, набяжыць зьвярынка!

Галасы Флейты й Запявалы чуліся ўжо здалёк. Гэта паказвала на тое, што касы вырваўся на чысты прастор і цяпер імчыцца некуды да бліжэйшых хмызьнякоў, дзе мог-бы пераблытаць свой сьлед петлямі й нечаканымі кідкамі ўбок. «Дзе-ж ёсьць гэтыя хмызьнякі?» Я падняўся на грэбень касагору, каб агледзецца і потым ужо браць адпаведны кірунак. Кілёмэтры за паўтара, праўда, сінела смуга маладога сасоньніку, сярод якога вылучаліся й старыя магутныя кражы. «Напэўна, заяц ужо там? -- падумаў. -- І пакуль яго вытураць сабакі, пройдзе нямала часу». Маляўнічай нізінай, па якой віўся невялікі ручай, там-сям пакрыты ўжо маладым празрыстым лядком, я скіраваўся да таго ляску. На ўскраіне яго рос зусім дробны й непралазны для чалавека хвойнік. Вузкай віляючай сьцежкай я падаўся ў глыбіню лесу. Праз колькі часу выйшаў на старую засеку, над якой якраз і стаялі, як вартаўнікі, тыя магутныя, шматгадовыя волаты-сосны. Тут было так ціха й прыгожа, што я, папраўдзе, ня мог зрушыцца зь мейсца: паміж соснамі там-сям крывавілася каліна й полымем шугала рабіна. Глядзеў угару на кроны соснаў. «Жыцьцё! От так от: адны паміраюць, другія падымаюцца на іхнае мейсца! Родная маці Беларусь, ніхто й ніколі, ніякі бандыта, якой-бы ўладай ён ні валодаў, ня зможа спыніць гэтага працэсу на тваіх грудзёх!»

Знайшоў чысты ад сьнегу пень і сеў. З захапленьнем і разам з тым з роспаччу пазіраў на бронзавыя каломны волатаў-дрэваў, з роспаччу таму, што мала ўжо іх уцалела. Ведаў, за часоў гістарычнае Літвы -- Беларусі лес гэты ўваходзіў у Ачолкаўскую пушчу, якая цягнулася далёка на паўдзённы захад і зьлівалася з пушчамі Тураўскай і Лунінецкай. Пладзіліся тут тады зубры й туры, куніцы й рысі, ласі й дзікі, а ў шматлікіх рачулках -- бабры. «Яшчэ адна-дзьве пяцігодкі, і шмат спатрэбіцца часу аднавіць усё гэта...» І цяжкі смутак лёг на сэрца. «Лес для беларуса -- кармілец, сховішча й абаронца перад лютым ворагам у часы грозныя, радасьць і натхненьне -- у часы спакойныя... Як-жа дапусьцілі мы, што вынішчаюць яго чужакі для свайго ўзбагачэньня й славы бяз нашага ведама й дазволу?! Хапала-ж у нас і кемнасьці, і адвагі, і трывалкасьці, каб бараніцца на працягу вякоў ад лютых ворагаў з захаду і усходу». Комкаў сьнег і лыкаў яго, каб заглушыць пякучы боль унутры...

Сядзеў доўга. Галасы ганчакоў былі ўжо зусім заглохлі, але потым зноў сталі чутнымі. Значыць, заяц нейдзе блытае па зарасьнякох. Раптам недалёка хруснуў сьнег. Я ўсхапіўся. Узяў напагатоў дубальтоўку. Але з-за густых ялінак, якія абступілі мяне з таго боку, адкуль пачуўся хруст сьнегу, нічога ня мог убачыць. «Пэўна, з дрэва зваліўся ком сьнегу?» -- падумаў. І ў гэты мамэнт улавіў нейкае нявыразнае мырматаньне: як-бы нехта ўпаўголас маліўся альбо штось дэклямаваў. «Можа, з чалавекам якое-колечы няшчасьце? І можа тое, што я прымаю за маленьне ці за дэклямацыю, ёсьць слабы лямант аб дапамозе?» Я пасунуўся на некалькі крокаў у напрамку, адкуль чуліся гукі. І тое, што я ўбачыў, крыху мяне й зьдзівіла й занепакоіла: бяз шапкі (яна вісела разам із стрэльбай на суку ёлкі) стаяў Балевіч і, скіраваўшы зрок у цудоўна-празрысты прастор неба, пад якім маячылі кроны соснаў-волатаў, дэклямаваў верш; пры гэтым правая рука ягоная то апускалася, то падымалася ў такт рытму верша. Напружыўшы слых, мне ўдалося ўлавіць адну із строф: