Мікола Цэлеш - Хмары над Бацькаўшчынай

Барута абвёў усіх позіркам.

-- Ну, гэта можа ўжо і занадта!? -- заўважыў мякка Балевіч. -- Хаця, трэба прызнаць, зямельная палітыка была ў нас часам непрадуманая й нявыразная, што пацягнула за сабой вялікія ахвяры...

-- Кіньма пра гэта! -- скамандаваў Галякоў. -- Давайце, я вам лепш раскажу праўдзівую гісторыю з часоў змаганьня за ўладу на паўдні, якая вам пакажа, якім павінен быць сапраўдны бальшавік.

І ён расказаў, як у дзевятнаццатым годзе, будучы ваенкомам палка, уласнаручна застрэліў свайго найлепшага таварыша, падазраючы яго ў здрадзе.

-- Бяз усякай лішняй валакіты! Вось гэтак: наставіў наган паміж вачэй і выпаліў! Хай ведае: рэвалюцыя з такімі не жартуе!..

Барута сумным позіркам абвёў нас усіх і пакруціў галавой.

-- Але-ж, вашэць, вы не яго пакаралі, а самога сябе!

-- Як так? Я яго застрэліў!

-- Я, як праўнік, мушу вам сказаць, вы зрабілі вялікае злачынства, і ён цяпер вас усюды сьцігае, што відаць з вашага апавяданьня.

-- Ён мерыўся перабегчы на другі бок з дачкой белагвардзейскага ахвіцэра, гэта я дакладна ўдаводніў!.. Ну, і атрымаў па заслугах!

-- Гэта вы цяпер так кажаце, а прычына была іншая, што вы яго забілі: можа, вам перашкаджаў у чым, можа, зайздрасьць, не падзялілі гэтай дачкі ахвіцэра...

-- Менавіта, я яго папярэджваў: не зьвязвайся з гэтай дзяўчынай!

-- Ну, вось спрунжына й выкрылася! -- урачыста выклікнуў Барута. -- Толькі ўсебаковы разгляд справы ў судзе можа ўстанаўляць віну чалавека...

-- Які можа быць суд над ворагам?! Пад ногаць -- і ўсё! Рэвалюцыя ня церпіць валакіты! Калі-б лёс кожнага высланага кулака вырашаўся судом, хапіла-б працы на дзясяткі год, а партыя, кіруючыся рэвалюцыйным пачуцьцём, зьліквідавала іх за тры гады...

-- Гісторыя будзе судзіць нас! -- выкрыкнуў Барута. -- Але лічу лішнім гаварыць з вамі на гэтую тэму...

-- Праўда, досыць аб гэтым! -- сказаў зноў мякка Балевіч, які, апусьціўшы долу вочы, слухаў спрэчку.

Мы пад’язджалі да вызначанага па пляну мейсца. Тут дарога зьбягала ўніз. Направа ляжала катлавіна балацяных імшараў. За ёй сінела смуга лесу. Улетку на гэтых імшарах, сярод досыць густых, але дробных зарасьляў, было даволі шмат цецярукоў і пардвы. Цяпер з-пад сьнегу тырчэлі адно голыя дубцы, ды сярод іх чарнелі аброслыя бурым мохам купіны. Цецярукі й пардва мусілі шукаць сабе другое мейсца, дзе можна схавацца ад сьцюжаў і знайсьці корм. Але зайцы маглі быць сярод купін. Пастанавілі распачаць паляваньне адсюль. Балевіч загадаў шафёру ехаць назад у Менск, бо машына магла спатрэбіцца там па якой-кольвек прычыне, але на шостую гадзіну вечара загадаў прыехаць па нас.

-- Перакусіць-бы перад маршам! -- прапанаваў Саладуха, абмацваючы сваю торбу, зь якой тырчэла чырвонагаловая бутэлька.

-- Чаго-ж, не забаронена! -- адказаў нехта.

-- Ды аднаму неяк няёмка, -- падміргнуў Барута. -- Быццам-бы хаваюся?

-- Ведаем, ведаем! Шукаеш хаўрус прапусьціць па аднэй?!

-- Тады давайце пойдзем на край таго лесу, -- прапанаваў Балевіч. -- Там будзе й зацішней і прыямней...

Селі на сухі й мяккі мох пад разгалістымі ёлкамі. Саладуха адкаркаваў бутэльку й наліў чарку «прадукту сацыялістычных пяцігодук», як называлі гэрэлку ў той час у народзе, ня ў прыклад іншым прадуктам, якіх у продажы ня было ніколі ўдосталь.

-- Ну, дык будзем здаровы! -- сказаў і перакуліў чарку. Потым перадаў бутэльку Баруце. -- Кіруйце там далей! -- загадаў.

Бутэлька павандравала з рук у рукі аж да самага адказнага. Выпіўшы другую чарку, Саладуха зазначыў:

-- Цьфу! Сядзеў у машыне, як пад жандарам... Цяпер адразу палегчала... -- і павёў рукой па грудзях.

Усе зразумелі, што гэта намёк на партыйнага таварыша.

-- Ніякіх жандараў не павінна быць! -- зазначыў Балевіч і засьпяваў: «Отречёмся от старого мира...» -- Гэта ў нас у гімназыі гэтак сьпявалі, бывала.

-- А ў нас крыху іначай! -- уставіў Барута:

«Отречёмся от серого мыла и покинем в баню ходить».

Усе зарагаталі, а больш за ўсіх рагатаў сам «адказны». Потым дадаў:

-- Ну, што-ж -- і пакінулі! Выраб мыла, ні шэрага, ні белага, нашымі бюракратамі па пляну не прадугледжаны.

-- А дазвольце пацікавіцца, гаспадар, у якой гімназыі вы вучыліся?

-- У клясычнай, што на былой Губэрнатарскай, -- адказаў Балевіч. -- Але скончыць не давялося.

Выцягнуў зь кішэні партфэльчык і дастаў зь яго пажоўклую фотакартку, на якой, прыпёршыся да сьцяны вялікага драўлянага дому, стаяў хударлявы даўганогі хлапчына ў картузе з галінкай над ліха заламаным казырком.

-- Гмм... Гімназыя гэтая давала досыць ладныя веды! -- заўважыў Барута. І потым, вяртаючы картку: -- Бацька ваш, пэўна, меў маёнтак, мяркуючы па пабудове?