Мікола Цэлеш - Хмары над Бацькаўшчынай

У сенцах стаялі спакаваныя мяшкі, за лаўкай у хаце тырчэла вострая сякера. «Трэба ўзяць і яе, -- падумаў, -- мала што можа здарыцца ў дарозе». Гарась паставіў сякеру каля дзьвярэй, каб не забыцца, і ўвайшоў у хату. Якое гора ляжала ў яго на сэрцы, што трэба пакідаць абжытае мейсца! І з-за каго? З-за зладзюшкі Зьмітрачка! Ён стаіць і глядзіць у задуме ў вакно. Раптам яму здаецца, што пачынаецца вайна. Чырвоная армія ўцякае ў паніцы. Калгасы разбураюцца. Зноў аднаўляецца парадак. І што-ж тады Гарась зробе? Ён зловіць уцякаючага прыхвастня Зьмітрачка. «Ну, што -- накіраваў? Насмактаўся чалавечай крыві? Ты дурань! Думаў, зьнішчыўшы гаспадароў, жыцьцё людское палепшыцца?! Сьвет трымаецца на працы, а не на рабунку. Так, на працы! Бясконца рабаваць нельга!» І ён цягне Зьмітрачка на расправу грамады. «Во ён! Во той, хто разбурыў наша жыцьцё!» А народ крычыць: «Сюды яго цягні! Сюды!..»

-- А вайна павінна быць! -- шэпча сам сабе Гарась. -- Без вайны цяпер ніяк усяго гэтага не разблытаеш... Або здарыцца які-небудзь заварот кішок!? Усё роўна, павінна-ж нешта адбыцца!?

Гарась варушыцца, шастае рукамі па гарачай галаве. Якраз у гэты час пастукалі. Баян злосна ірвануўся да варот. І ў Гарася -- здалося яму -- усё абвалілася ў сярэдзіне. Але ён бярэць сябе ў рукі й падыходзіць да вакна. Адсоўвае фіранку й глядзіць у цемру ночы. «Яны!.. Утрох!.. Яшчэ-б з гадзінку, і ўсё было-б скончана!..» Млосьць разьліваецца па целу. «Кінуць усё!.. Паваліцца й узяць сябе за горла!..» Гарась з хвіліну стаіць у роздуме. Раптам здрыгануўся ўсім целам, нібы яго аблілі студзёнай вадой, і рашучасьць вярнулася да яго...

Выйшаў у сенцы.

-- Вон, Баян! Вон! -- крыкнуў цераз дзьверы як мага спакайней.

Знадворку чуваць быў пагрозьлівы голас Зьмітрачка.

-- А ну, адчыняй там, кулацкая лахудра!

-- Божа сьвяты й міласьцівы, выратуй!..

Узяўся за засоў, расчыніў дзьверы.

-- Людцы добрыя, чаго-ж так злаваць? Папярэдзілі-б, што прыйдзеце: яечню, паўкварты на стол!.. Ці-ж няма чым спаткаць госьцейкаў?! Ёсьць, хвала Богу, і скварка й чарка... дзякуючы нашай, рабоча-сялянскай уладзе... Жывем, хвала Богу!

Увайшлі ў цёмныя сенцы гуськом. Правай рукой Гарась намацаў сякеру. Стаіць! Зьмітрачок ішоў першым, за ім -- старшыня райвыканкому, апошнім прадстаўнік. У рукох у яго наган. Месяц то выплывае з-за хмары, то зноў схаваецца. Гарась глядзіць на наган. «Вось якія госьцейкі! Праваронь, Гарась, і тут табе хаўтуры!..»

-- Усе дома?

-- Усе, усе! А дзе-ж ім быць? Праходзьце, праходзьце ў сьвятліцу!..

А сам застаецца, нібы дзеля таго, каб не пакінуць незачыненымі сенцы. Усе ўтрох пасталі ланцужком перад дзьвярыма, Зьмітрачок шукае закрутку.

-- Божа сьвяты й міласьцівы, памажы й даруй!

Рука Гарася апускаецца на сякеру. Сьвятло месяца абвілася паяском на шыі прадстаўніка. Узмах сякеры -- і ён цяжкім мяшком аб’ехаў на падлогу! Старшыня райвыканкому кінуўся схапіць наган, які вываліўся з бразгатам з рук прадстаўніка, але быў павалены другім узмахам сякеры. Зьмітрачок крутнуўся, нешта закрычаўшы, дый ірвануўся да дзьвярэй на двор.

-- Не, ты ўжо цяпер застанешся тутака! -- спакойна прамовіў Гарась. -- Хацеў крыві, от табе кроў!..

І зьнёс яму галаву сякерай...

Гойдаюцца сосны, шумяць, гамоняць!.. Вецер сьвішча ў іхным гальлі! Гоніць з поля хвалі сьнегу. Кідае яго на сосны, круціць каля галамнёў. І страшна наўкола: ходзяць галодныя людзі, забіваюць, рэжуць, рабуюць...

1943-1977

Мы стаялі каля сьцяны нейкае няжылое будовы: я, Барута, Саладуха й Капейка. Барута трымаў на павадку сваю Флейту, а Капейка -- Султана. Мой Залівай зараз-жа абнюхаўся з Султанам, і яны, у адзнаку згоды й сяброўства, павілялі хвастамі. Але Барутава Флейта, як паненка, трымалася ўбаку. Машына ўсё ня прыходзіла, і чакаць яе на такой сьцюжы было надакучліва. У нас ужо зьявілася падозраньне, што яна й зусім ня прыйдзе, што часам, здавалася, і паляваньне не адбудзецца. А яно абяцала быць удалым, бо ўночы, як на заказ, выпала добрая пароша -- радасьць паляўнічых. Сьнег ляжаў мяккі й пульхны, як вата, і сьлед на ім трымаецца, як аддрукаваны: сабакі йдуць па такім сьледу за зьверам упэўнена, аж пакуль зьвер не натрапе на паляўнічага...

На ўсходе ўжо пачало разьвідневацца, калі з-за рогу будыніны раптам выбліснула мяккае сьвятло фараў машыны. Мы адразу-ж заварушыліся, а ганчакі пачалі папіскваць на павадкох, прадчуваючы блізкае паляваньне. Але радасьць наша была прадчаснай: высадзіўшы, не даязджаючы да нас, двух пэрсон, машына зрабіла круг і пайшла назад. Адзін з тых, што высадзіліся з машыны, быў высокі і тонкі. Ішоў ён да нас шырокімі крокамі, быццам нартамі соўгаў; на правым плячы дубальтоўку трымаў. Другі, кароценькі й гладкі, як катляк, з галавой, уросшай у плечы, тупаў за ім дробненькімі крокамі.