Мікола Цэлеш - Хмары над Бацькаўшчынай

Але спакой да яго ўсё-ж не вяртаецца: насядаюць іншыя думкі. «Каб ціха, дык-ба й ня думалася! А то такое ліхалецьце! Сапхнулі нас на край жыцьця!» Ён ідзе па хаце. Падыходзе да ўслончыка, на якім стаіць вядро з вадой, і смачна, нібы то каляды, а не піліпаўка, п’е ваду. Потым з грукатам апускае зноў на ўслончык вядро.

Агата прачнулася й пытаецца:

-- А каню ты, пэўна, зноў забыўся падкінуць нанач? Як лёг, толькі сьцямнела, дык і дрыхнеш!

-- Дзе-ж дрыхнеш, калі ўвесь час варочаюся з боку на бок... Выйшла-б ды дала...

-- На мяне не спадзявайся: страшна мне! -- адказала кабета. -- Не магу за дзьверы паказацца... Ляжу й усё слухаю, што там робіцца на панадворку... А сасонкі ўсё шумяць, шумяць -- ці то мо’ так у мяне ў галаве?

-- Марынка, можа ты выйшла-б падкінуць каню?

Марынка не адказала, сьпіць.

Нацягнуўшы на плечы кажух, Гарась падышоў да пячуркі, узяў ключ і выйшаў. Баян зазваніў ланцугом і разы два без ахвоты брахнуў...

Цераз хвілін пяць або менш Гарась вяртаецца ў хату й кажа:

-- Ліха іх ведае! Такі конь, як лялька, а можа, і ён хутка будзе не патрэбен?

Ён цяжка апусьціўся на канец тапчана. У гэты мамэнт Баян ірвануўся з будкі й ярасна кінуўся па ланцугу да варотаў. Зараз-жа пачуўся грукат у вакно.

-- Каго там Бог нясе?! -- пытае Гарась, прыхіліўшыся тварам да шыбы.

-- Свае! -- пачуўся адказ.

-- Міхалка нечага йдзе, -- прамовіў Гарась і пайшоў адчыняць. Цераз хвілінку ўвайшлі ўдвох.

-- Вось надвор’е! -- кажа Міхалка. -- Дзікі вецер з усходу. Ды яшчэ й сьнег. Так і круціць, круціць, сьвету ня відаць! У такое надвор’е толькі злодзеям добра ды перамытнікам: да раніцы й знаку не застанецца ад сьлядоў...

Селі абодвы на тапчан і хвіліну маўчалі. Потым Міхалка зноў:

-- Ты чуў? Ён цябе таксама ў перамытнікі ўпісаў! Раней -- падкулачнік, зрыўшчык, сабатоўнік... Бача, гэта не бярэць, дык у перамытнікі... Ён сказаў, што ты да брата за мяжу хадзіў...

-- Брат у мяне, праўда, за мяжой ё, ты-ж сам ведаеш! Але-ж ад самага таго часу, калі нас падзяліла мяжа, я нічога ня чуў пра яго...

-- Адным словам, кляпае на цябе! Я цябе папярэджваю як добрага чалавека й суседа...

Гарась сарваўся з тапчана й зноў пабег да вядра з вадой. Напіўся й вярнуўся. Сеў зноў каля Міхалкі. Доўга глядзеў у падлогу. Верыў Міхалку: Зьмітрачок кляпае на яго! Вычуў гэта й сам ня раз. І ратунку няма ніадкуль: ніхто не захоча ўтранчацца ў гэтую справу. Не такі цяпер час: кожны высьцерагаецца Зьмітрачка...

-- Ты толькі падкажы мне, калі гэта будзе. Я ведаю, яны хочуць мае крыві! Я зраблю ім, бо іншага ратунку няма! А ты, Міхалка, павінен ведаць: рызыкоўны я чалавек... -- голас ягоны задрыжаў і перарваўся.

Міхалка ўзьняўся з тапчана, але зараз-жа зноў сеў. Гарась узяў яго за руку, моцна паціснуў у сваёй.

-- Ты -- сусед! Ты ўсё мусіў бачыць, кожны мой крок! Ці я калі адлучыўся з дому хоць на адну добу? Схадзіць да брата, прынамсі, патрэбна хоць дні тры, бо чалавек -- ня воўк! Дый воўк патрабуе адпачынку... Усё гэта вось на іх!.. -- памацаў мазалі на далонях. -- На іх, на маіх мазалёх, усё гэта трымаецца! Памятаеш, колькі было гора мне, каб паставіць гэны хутарок!? А Зьмітрачок? Ты-ж бачыш, які ён? А што сватаўство не ўдалося, дык ня я тут віной, а Марынка -- сэрца дзяўчыны не ляжыць да яго! -- голас ягоны зноў на момант перарваўся. -- Ох, Божа! Якое жыцьцё для нас настала!? Дзеўка не пайшла за хлопца, дык ён плявузгае на ейных бацькоў! І вераць яму! Вераць!

-- Гэта-ж адна хэўра! -- чуецца голас Агаты.

-- Агата, ты чуеш? Марына! Вы чуеце? Ён нас у перамытнікі ўпісаў; за мяжу, кажа, хадзілі, разам з таварам весткі пераносілі!? Ведае, сабака, дзе балючай укусіць!

-- Тата, я спаткаю яго й скажу, каб ён ад нас адчапіўся...

-- Ня руш яго! Ня руш! Бо горай будзе... Падумае: спалохаліся!..

Агата плакала.

-- Не хвалюйцеся за парой! -- пачаў раптам супакойваць Міхалка. -- Можа, як-небудзь, як той Янка кажа, «ліха ператрэцца, і маланкай доля блісьне...» Можа, разьбяруцца тамака вышэй!? Старшыня, дык той ня вельмі бярэцца за гэтую справу: усё ўгаворвае Зьмітрачка пачакаць... Пэўна, дачуўся пра нешта? Толькі той, упаўнаважаны па палітычнай частцы, вельмі ўхапіўся за яе...

-- Ухапіўся, кажаш? -- пытаюцца ўсе ў вадзін голас.

-- Божанька, выратуй! Гэта-ж ад яго найбольш і залежыць...

Назаўтра Міхалка прыйшоў зноў.

-- Пільнуйцеся! Заўтра або пасьлязаўтра ўночы...

Зьмітрачок вярнуўся з раёну радасна ўсхваляваны. «Так, пачынаецца! Ну, вось і дачакаўся». Цяпер ён ні аб чым іншым ня думаў, як толькі аб тым, як ён прыйдзе да Гарасёвых, як абвесьціць ім пра пастанову раёну аб высылцы і як яны будуць гэтым прыгнебены... «Во, упэўніліся, што азначае маленькі Зьмітрачок!» (Так называў яго, бывала, Гарась). Зласьлівая радасьць абхоплівае сэрца Зьмітрачка. «Зязюля ваўку не таварыш! Марыне трэба чалавек, а не валацуга! Ага! Вось цяпер дык рады былі-б такому сватаўству...»