Сакрат Яновіч - Самасей

Нябачнымі лейчынамі прытрымоўваў Андрэя голас маці, такі, які спорна перадумаў, што сказаць, і цяпер зноўку сварыцца: «Я дык хоць сябе пракармлю — і ўжо лягчэй дзяржаве. А ты?» Андрэй: «Ды зразумей, мама. Ну, хопіць!» Маці: «Дурная тая дзяржава: школу дае, апранае, корміць, плаціць за кватэру, падсоўвае пасаду. Дзеля чаго? Дзеля таго, каб ты, Андрэй, пісацеў непатрэбнымі паперкамі? Няхай лепш прынялі б Вольку з сямі класамі — крэмзала б не горай...» Андрэй: «Маці, ты не любіш мяне!» Маці, перад плачам: «Андрушка! Як гэта ты можаш так гаварыць са сваёй маткай? Крыўдуеш за мае словы, якімі кажу табе праўду, бо я — твая маці! Хто ж гэта табе скажа яе, калі не я? Гэта мне крыўдна, што ты столькі напрацаваўся, папавучыўся, столькі каштаваў нам, тваім бацькам, і дзяржаўнаму скарбу, а так марна карыстаешся здабытым, дадзеным...» Андрэй: «Маці, ты не ўяўляеш маіх магчымасцей, таго, што дала мне навука. Я, ведай, гатоў не такое рабіць!» Маці: «Гатоў, ты ўсё гатоў! Жыццё пражываеш у адной гатоўнасці...» Андрэй: «Хто гэта навучыў цябе так дапякаць?» Маці: «А ці ж я сама ўжо нічога не бачу?» Андрэй: «Не смейся, маці, з таго, што скажу зараз табе: я стану дырэктарам! У мяне ёсць усё патрэбнае, каб ім быць. Павер! Я на добрай дарозе. Пераканаешся! Трохі часу і...» Маці: «Каб Бог даў табе, Андрэй. Дай Бог... Але ці дазволяць табе? Ці тыя дазволяць, што чыняць людзей дырэктарамі?» Андрэй: «Я зраблю ўсё, што трэба, каб яны дазволілі. Думаеш, мне не абрыдлі глупствы, якімі я мушу займацца, дзень у дзень? Думаеш, так мне смачна крывіць душою перад сваім загадчыкам і дырэктарам? Ды няма іншага спосабу на тое, каб у пачатку хады ўвысь не падставілі мне нагу і не перакулілі, не пляснулі ў калюгу!» Маці: «А ці ж гэта трэба ажно махляваць ды крыўляцца, каб выбіцца на таго начальніка?» Андрэй: «Трэба!» Маці: «Ну і што людзям будзе ад таго, што ты нарэшце зробішся гэтым дырэктарам?» Андрэй: «Ужо Леў Талстой, якога ты, маці, так паслаўляеш, пісаў, што калі людзі злыя, аб'яднаўшыся, утвараюць сілу, дык людзям добрым застаецца зрабіць тое ж. Ведаеш, маці, калі я стану там дырэктарам, дык першае, што зраблю, гэта павыкідваю з дырэкцыі ўсялякую звалату!..» Маці: «Не ведаю, сынок, што гэты Талстой акурат пісаў: пра яго, памятаеш, усё згадваў паш сусед Лявон. I той Лявон, ты ўжо не ведаеш таго, змовіўся з талковымі гаспадарамі, і яны скінулі солтыса, сабаку, Якіма Ліса. На яго месца выбралі, ну, Лявона. Але ён, што ні кажы, аказаўся не лепшы за Ліса. Дык так і думаю сабе, Андрэй, што дабро лішяе змагаецца са злом, як сухотнік не павінен хадзіць да здаравуткіх...» Андрэй: «Абяцаю, маці, не заразіцца...» Маці: «Можа, удасца табе, сынок, застацца такім, якім хочаш...»

Андрэй папярэдне, калі не меў права вырашаць, глядзеў цалкам цьмяна. Па-каровінаму перажоўваў загадчыку справу за справай ды спазіраў на гадзіннік, ці не пара ўжо дамоў... Купля зубной пасты хвалявала яго мацней, чым афармленне шматтысячнага заказу для фірмы, ад якога залежала і частка яго ўласнага лёсу. Але гэта быў лёс прададзены, і Андрэй з яго ратаваў сабе хоць эмоцыі — тое, што абмінута ў рабочым дагаворы.

Ён назваў гэта парабкоўскім раздваеннем асабовасці.

Цяпер, наадварот, стаў Андрэй пакупніком таго ж.

З акружэння ён не бярогся нікога (дырэктара ўсё не было). Працаваў у пышным дырэктарскім кабінеце (пакой загадчыка стаяў апячатаны). Вырашыў у максімальна кароткі тэрмін дабіцца ад калектыву пашаны!

Пошту падавалі Андрэю каля дзевятай.

Службовая пісаніна — як хатнія сачыненні вучняў, стэрэатыпная і неахайная. Прытым нельга ўдумвацца ў яе, бо тады нічога не зразумееш. Яна быццам прасцірадла, пра якое даволі ведаць, што на ім трэба спаць.

Думкі Андрэя выгнуліся на дзіўны матыў: «Дапусцім, што ў мяне ўжо ёсць сын і што яму шаснаццаць гадоў. Ён прыносіць дахаты двойкі. На лаянку адказвае запытам, што бацьку важней: заканчэнне сынам школы ці ягонае пачуццё шчаслівасці. Я — шчаслівы, кажа ён, і гэта самае што ні ёсць галоўнае. А двойкі — дробязь. Ці ты, сынок, кеміш, што гэта такое шчасце? Шчасце за-ключаецца ў няведанні, адказаў ён начытаным. Той, хто глыбока ведае, перастае быць шчаслівым. А мо такое безупыннае пераставанне быць ім якраз і з'яўляецца шчасцем? Гэтак спытаў у сына, і той прыбянтэжыўся...»

Андрэй на картцы машынальна пісаў:

мгр інж. Андрэй Антошка

ДЫРЭКТАР

Дырэкцыя мясцовай

прамысловасці Беласток-Выгода

вул. Кароткая 13

Пацелі далоні, спіна, патыліца. Ён сапатліва ўдыхваў паветра ў тручаныя тытунём лёгкія. Смярдзела ад забензіненай вуліцы. Андрэй дапісаў на той картцы хатні адрас і абрысаваў напісанае роўненькай рамкай.