Сакрат Яновіч - Самасей

Пахаладнела.

Не заўважаў прахожых; гнаўся, і яны мільгалі яму побач, быццам бястварыя лялькі на бясконцай сцэне.

Сёй-той казаў Андрэю «добры дзень». Адказваў ім з аглядкаю, няўцямна, называючы гэта «запозненым сумленнем», сваім. Здаралася, што некага пазнаваў здалёку, спераду, глядзеў у яго проста і не вітаўся чамусьці, не скідаў шапку, хаця нецярплівіўся, каб учыніць тое. Сардэчна! Гэта быў ягоны «параліч сумлення».

Андрэю пераступілі дарогу даўно вельмі знаёмыя вочы. Можна пават сказаць, шчыра сяброўскія.

Пабойваўся іх, гэтых памасленых вочак паўселяніна, які зараз лічыць, што лёгка і тлуста зажыў.

— Вітаю цябе, Андрэй.

— Здароў.

Цёплыя далоні, празмерна дагледжаныя.

— Андрэй, ведаеш...

Выслухаў яго з ненатуральнай увагай, пазбягаючы якога-колечы пратэсту. У таго зрок інтэлігента ў першым пакаленні, што якраз сядлае кар'еру, такі здольны, ого, на што толькі хочаш!

— Буду спажываць цыбулю з квашаным агурком. Ты маеш рацыю: гародніна дае арганізму ўстойлівасць ад заразных вірусаў. У Францыі сокам цыбулі вылечваюць эпілепсію, — падтакваў яму Андрэй.

— Ну, кажы, што яшчэ добранькага?

Андрэй, бы той конь, які знаравіўся, усё зварочваў на тэму грыпозу...

Шчасліва Андрэю разышліся.

Страх, гэта вочы? Андрэй, здаецца, не столькі баяўся іх у яго, колькі гідзіўся імі. Або звычайна блага. Было яму, знайшоўшыся перад імі, быццам перад вужакай ці перад дзіўна падумлівай быдляцінай, пра якую вядома, што яна, аднак, не думае, не можа думаць, гэта немагчыма!

Сёння пачуваўся пустым.

Гэта будзе мучыць Андрэя, наводзіць на яго дрымоту, бы тыя перамовы з загадчыкам.

А загадчык да Андрэя:

— Не люблю гультаёў. Ведаеце, пане Андрэй, я асабіста лічу, што грамадскасць можна падзяліць на два наступныя класы: працалюбівых і гультаёў. Мы не ўяўляем сабе, як многа гультаёў. Я сказаў бы, што яны з'яўляюцца пераважнай большасцю, абсалютнай. Гэта ж страшна падумаць: з-за іх існуе вялізная адміністрацыя, устаноўлены законы, правілы, нормы — лабірынты, у якіх чалавек вымушапы сноўдацца наперад ды ўзад, узад ды наперад, а ўсё са страху. Толькі са страху! У лабірынты тыя трапляюць і працавітыя, што асабліва крыўдна... Мы, пан Андрэй, як працаўнікі адміністрацыі з'яўляемся, хэ-хэ-хэ, адным з завулкаў таго лабірынта, значыць, наша дырэкцыя. Не хачу я гэтым нічога дрэннага сказаць: мы выконваем працу, якая была б абсурднай у выпадку адсутнасці класа гультаёў, бо мы — іх страж! Мы ім — паліцыя! — рассмяяўся. — Я з'яўляюся нібы паручнікам у гэтай службе ладу, а вы, хэ-хэ-хэ, выбачайце за такое прыраўнанне, з'яўляецеся маім сяржантам, хэ-хэ-хэ-хэ-хэ...

Андрэй таксама падсмяяўся.

— Кажаце, народ на два класы, хі-хі-хі...

Загадчык разбаўлены:

— Пан Андрэй, ці-іха-а-а, ша-а! Нікому ні слоўца, разумееце: класавая барацьба — узмацняецца! — дастаў насавую хустачку і выцер ёю заплаканыя ад кплівасці вочы. — Хачу вам нешта даць пачытаць...

Паказаў Андрэю напісаны ў чарнавым варыянце праект загаду аб узмацненні працоўнай дысцыпліны ва ўстанове, складзены паводле юрыдычных правілаў, ледзь чытабельны ў шматслоўі, у гэтай махавіне, дзе сяк-так прабіваюцца парасткі яшчэ зялёнай думкі.

— Ну, і як? — пацікавіўся, калі Андрэй скончыў і падпёр бараду. — Моцная рэч, не? Насядзеўся я над гэтым праектам... — ажыўлены. —- Занясу дырэктару. Трэба толькі дадумаць некаторыя фармуліроўкі, напрыклад, наконт паняцця дысцыпліны, дысцыплінаванасці і недысцыплінаванасці. Востра размежаваць іх... — загадчык пстрыкаў пальцамі. — Ёсць дылема: арыентавацца паводле ўзораў вайсковай дысцыпліны ці... Карацей кажучы: узнагароджваць за паслухмянасць ці за адвагу? I яшчэ карацей, ці выканаўца павінен думаць? Сўсветныя прыклады, як мне здаецца, не пацвярджаюць маіх сумненняў...

Андрэй, з міла стуленымі губамі, безнадзееў ад таго, што не ўдавалася яму з выглядам захаплення, якое тут было б надта ж дарэчы. «Скажу, звычайна, што мне падабаецца ўсё тое і што патрэба ў тым — даўняя».

Загадчык загледзеўся ў пазяхаючы рот Лпдрэя, па-кашэчаму бязвольна пазяхаючы.

— Позна, пан Андрэй. Мы загаварыліся, выбачайце.

— Распрацаваны вамі праект загаду — вельмі ж патрэбны. Лічу, што вы памыляецеся, кажучы пра яго несвоечаеовасць. Ён павінен быў з'явіцца, прынамсі, некалькі гадоў раней! — Андрэй: «Як гэта пераканаць яго, што я пазяхнуў менавіта ад захаплення? Здараецца гэтак, чорт вазьмі, што чалавек у захапленні пазяхне! Эмацыянальны кікс». — Дырэктар, а як жа іначай, згодзіцца, пан загадчык. Так! Зрэшты, з чым тут не пагаджацца? Не ад сёння ж вядома, што чым чалавек больш думае, тым цяжэй падагнаць яго пад дысцыпліну. Хіба што зрабіць стаўку на самадысцыпліну? Але тады нашто нам дырэктар? Гэта ж, калі падумаць...