Сакрат Яновіч - Самасей

Змрачнела ваколіца.

Аслеплены зніжаным сонцам, Андрэй ішоў у бляску, пакуль не пацягнула па спіне адвячоркавым халаданнем. У капіцах сялібаў дзерліся куры, кудахталі, галасілі авечкі і прычытала карова. Ганялі іх, паілі, задавалі корм; як бы цяплей адтуль, ад, напэўна, расчыненых гумнаў, хлявоў, сеняў.

З узгоркаў, голых, як скура дапатопнай жывёліны, сачылі за Андрэем кусты і колькі прастуджаных дрэваў, нявыраслых і брыдкіх. Кустоўе выбягала з далінаў, станавілася на дыбачкі. Валуны абыякава зарасталі, нагадваючы лысіны падземных дырэктараў. У змроку не відаць, як гэтыя лысіны паварочваюцца, кланяюцца, размаўляюць... Быў сход, на якім таўстапузы праныра, усяму вінаваты, адбрэхваўся: — Чаго чапляецеся да мяне? Абліваеце памыямі, каб на вас ліха напала! Пытаецеся, чаму я гэтак учыніў? Не ведаеце? Сапраўды? Дзівакі вы, ды толькі! (—Не круці, кажы! — пакрыквалі на яго.) — Скажу! Таму рабіў так, бо іначай не мог, хочучы вярхам спадабацца! Маё пустазвонне? Няхай, браткі, будзе і так...» (— Не засланяйся самакрытыкай, — перапынялі яго.) — Супраць вярхоў не пасвішчаш. Будзь кожны з вас на маім месцы, рассмакуецца ў пасадзе і зробіць тое ж. Дакладнюсенька! (— Брэшаш!) — Калі кажу няпраўду, дык няхай яно так і застанецца: пажывеце, пагодзіцеся... (— Ты паглядзі на сябе, які ты?! — злаваліся.) — А пагляджу, з цікавасцю пагляджу на сябе, каб пераканацца, што са мною зрабілі? Каб пабачыць... (— Пабач!) — Будзе так, як хочаце: мне ўжо ўсё роўна... (— Як дастанеш па азадку, дык перастане табе быць тэта ўсё роўна!..) — Дастану ці не дастану, гэта таксама пабачым...

Пузатніку задавалі папіць. Дзядзька з вусамі, які рассеўся ля падваконніка, размахаўся. Яму прыйшоўся даспадобы цэлы балаган. Ягоныя вочы-тварагі зіркалі ў публіку па-галчынаму, з птушынай чуйнасцю, каб не закрычацца і, у выпадку патрэбы, мець зручнасць адляцець... Галасам сваім прызнавалі ў нечым рацыю пранырліўцу.

Нязгода з чымсьці з'яўляецца вынікам папярэдняга прызнанпя таго ж.

Ноч абступіла Андрэя ў лесе. Пачуўся трэск, раз — зусім блізкі.

У яго адзеравянела галава. Сунуўся ў цемені, чакаючы, што раптоўна задрыжыць усё ад дзікага галопу чагосьці магутністага, чорнага і безназоўна жахотнага. Яно накінецца па Андрэя: сцісне за шыю, разарве жывот, высмакча кроў! Добра хоць, што ззаду, знячэйку... Азірнуўся. I зараз жа зноў азірнуўся: гасцінец затлеў ад канца ў месячным узыходзе. Нялюдская ўсмешка крывілася на ўчынак Андрэя, быццам наказваючы: «Вярніся, хлопчык, дамоў. Цябе чакае маці. Неспакоіцца ёй! А ты, булава, выбраўся ў пуцце, поначы і з кіём. Не смяшы мяне і людкоў, Андрэй. Кінь гэта, чуеш? Перастань!» — нема віскнуў на Андрэя. Аж ён не сцярпеў месяцу: «Не смейся, гладкатвары! Не будзь вечным кпліўцам! Пасмяяцца лягчэй, чым шчыра праслязіцца. Лепей узыдзі ты вышэй над шляхам, дай мне святла, каб я не боязніўся. Не шпікуй мяне з-за дрэў, выбежы!»

За Перакалам заіржаў конь.

Ад Навінкі нешта гакнула. Перш як бы нехта сякераю па пні, сасновым. Але неўзабаве падбегла рэха, і стала вядома, што там здарылася нядобрае.

У Талькоўшчыне набрахалі на Андрэя сабакі, стварэнні з ідэальнай дурноты ды лізунства. Аддаляўся ад крывалапага плявузгання — за масток на Слоі, за Трысцяное. За Клін.

Паглыбіўся ў пушчу, шырокакалодную ад гэтага месца. У ёй бубнела маўчанне, пяяла вышыня, пазвоньвалі зоркі, зачароўвалі туманцы, а ля зялёных вогнішчаў грэліся продкі, карэннеплячыс-тыя.

Ён пераходзіў цераз айчыну прадчуванняў.

Хатнім крокам адмерваў вёрсты.

I было так, як у ноч, пасля якой анынуўся адзін ён на забочанай Смольнай, дзе не ўцалела хаця б елачка. У тую ноч паскрыпваў гружаны воз, а ўсе трое ішлі побач з ім. Бацька сябра трымаў лейцы. Увечары, яшчэ ў адвячорак, калі зрушыліся ў дарогу, у Беласток — укладвалі клункі, пасцель. Андрэя і яго сябра выпраўлялі іх бацькі на навуку ў занебакраі. Праводзілі да ростаняў — колы ўрэзваліся ў дзярніну, пакідаючы за сабою шраміны, чарназёмныя. Захад палыхаў пажарам за саламяным краем зямлі, пасляжніўнай. Шпак, пагушкваючыся на вейках бярозы, сакатаў па-немаўляцку над абсеўшым гумном. Хваліўся ён жывоцікам, і спраўджалася ў сэрцы радаснеча: самому б запяяць! Заспяваць аб тым, што ўжо не трэба пасвіць свіней, чаргою ганяць кароў у луг, аж у Вялікі луг! Сеч дровы не трэба, сечку рэзаць, авёс малаціць, цэпам! I шмат чаго не трэба будзе. Няхай сабе спяванне тое і было б падобнае да гультайскага, цыганскага. Няхай! Развітваўся, зіхатлівы... Стаялі суседзі, бы чаплі ў плыткаводдзі. Пазнавалася іх з неспадзеўнай цяжкасцю, парадна. Усміхаліся, гаварылі штосьці і зноўку ўсміхаліся. Іх абліччы, бы прамяністыя сланечнікі, круціліся. Воз той варты быў, каб назваць яго залатою карэтаю; радаснасці была прызначана роля аздобы. Рабіна ля равіска таксама прыхарашылася, як на фэст у Грыбоўшчыну. I клён маладзенькі! А і каменьчык, што ў прыдарожнай ручаіне, і цяжарная кветка, якой не каштаваў... Іярданіўся шлях, вышэлі нябёсы, мацярыніліся жанчыны, дзяўчыніліся равесніцы, мужчынелі хлопцы. Качаліся платы каля хатаў, пунсавелі агароды за гумнамі, трапяталася лісце на дрэвах, жаўручэлі палеткі, наваколле развакольвалася!