Сакрат Яновіч - Самасей

Не, Андрэй не здолеў бы адказаць яму, чаго ідзе і куды? I чаму з кіем? Ісці, ісці абы-куды, абы найдалей! Гэта жаданне не вельмі было зразумелае нават яму самому, і ён аніяк не растлумачыў бы яго. Людзі пераважна больш ведаюць, чымсьці патрапяць растлумачыць тое. Андрэй пачынаў пабойвацца, пакуль з нясмеласці... (Той, на веласіпедзе, педаліў пад гару, да Туркавага крыжа.)

Андрэй засеў за ядлоўцам. Пасвіствала яму дабрадушная пасмешка: ага, схаваўся, бы разбойны воўк, слепнякамі ўставіўся ў шчылінкі далягляду. Па-драпежніцку збаяўся, прытаіўся, затаіўся... За Андрэя заступілася галінка, зеляністая, з чорнымі ягадкамі, якая, ціхусенька пахістваючыся, засланяла яго: зусім не збаяўся ён! Нельга так думаць пра яго, гэта ж крыўдзіць! Ён не ўцёк, не, толькі выбраў такі, а не іншы ўчынак, дзеянне — мог стаяць, мог ісці, павярнуць назад...

«Мілая галінка! Хоць ты вазьмі ды прыгарні яе да сэрца і думай з ёю думы раздумныя, пацешся пацешнасцю распацешнаю!..» (Веласіпеднік пасунуўся гэткай яздою, ад якой адразу вядома, што вакол нікога — і нідзе!) «...Уласна кажучы, чаго вывандраваў я і куды? Не развітаўся ж з маці. Як гэта здарылася, што я — тут? Кагосьці хавалі...» — Андрэю калола ў той жа левай грудзіне, і, разам з тым, церпянела шыя, стыла па-мярцвецку.

Сцежанё ў верасоўніку. Яно вынырае там-сям, даволі знарочна. «Зараз, зараз, што ж гэта адбылося на могіліцах? Што?! I чаму? Чаму, чаму, чаму???» — матылілася ўваччу чырвань з чарнатою.

«Значыць, я ў Беласток, хоць і не ўзяў рэчаў. Нядобра, нічога не маю з сабою», — даведаўся ад сябе Андрэй. У горад, што калісь знаходзіўся за лясамі ды рэкамі, цяпер — блізка, і мо таму не адвярнуў назад сваіх аглобляў! Прадчуваў яснае, амаль бачыў гэта прадчуванне, хаця цяжка яму было назваць, што менавіта?

Вышаматаўся з рэдкалесся.

Жаваў ягадкі... Наступіў на грыб. Сасонка, бы рукавом, ударыла Андрэя па пераноссі... Ялінка! Перад ім пагойсаў заяц, малы, як сімвал. У закутку з хмызняку драмацела птушка, дзюбастая, уцямнелая ад самоты. Гарлапаніла цішэча.

Ён не зразу ўевядоміў сабе, што гэтак ідзецца яму праз збожжа. Плыве паўз затоку заполля, сярод стромкіх берагавішчаў лясунскай ускраіны. Не працінае далечыню хуткасць шашы з нікеляванай прычоскай. Не наткнуўся тут яшчэ ні на што такое, чаго трэба б спадзявацца: смех, сум, потым спеў. «Пахаджу сабе... Во, каб зараз дырэктар мой гэта аб'явіўся! Або — капітан».

Пад борам, узбоч ад арэшнікаў, беляхцела кужалем Барсуковіна. Дала яна Андрэю смак хлеба з маслам, якое цярпліва прамываюць ля калодзежа, абгортваюць у лапух хрэну і кладуць у гладыш, у цемень склепа (а прамываюць — самаробнай лыжкай).

У Барсуковіне былі ў Андрэя раніцы, пчаліныя, мёдаліпнёвыя. Раніцы з цішы. Здаралася з ім такое, што калі крычалі на сходзе ў дырэкцыі: «Ціха!» — уяўлялася яму прачынанне на пасцелі, ля акна цветаліпнёвага, у Барсуковіне, у айчыне цішыні, дзе ад густазялё-насці смерць здавалася забаўкаю.

Барсуковіна лявей і лявей.

Гоні, услуханыя ў жаўрукоў, не прыкмячалі Андрэя. Здзіўленыя раптам, адхістваліся ад яго, не пазнавалі, уколвалі, дзе папала, у мужчынеючае бароддзе.

На пасьбішчы, што паміж Новым Востравам і Старым Востравам, Андрэй саўгануў нагою ў балаціну. «А мо варочацца? — усумняваўся. Адступіўся на сухое. — Вярнуцца дахаты, абціхнуць, абмыцца ў ручаіне на аселіцы, прыпарадкавацца ды паладзіць з сабою. У Беласток жа — з'ехаць аўтобусам, ранішнім або вечаровым (суткі водпуску ў запасе!). Нашто дрыпаць, столькі кіламетраў?.. Камедыя: я — на выгане чужавясковым, забалочаны, падзівачэлы... I чаго?!»

На высахлым.

Дальнепуцце пятляла па-дарожнаму.

«Смешны я са сваім асмешваннем уласнай смешнасці! Хто смешны да канца, той перастае ім быць. Гэтаксама і з сур'ёзнасцю», — нялёгка яму таму, што запыніўся ён у айчынных краях, з якіх не дарэшты вырас.

Андрэй сарамнеў, пакудлачаны і выпаўзлы, павернуты да Старога Вострава. Як жа абысці Востраў, не наглядзеўшыся там пагарды маладых да старых! Не звычайная яна, не такая, як адвечная. Уся цяпер — з удачы, што расквітае дабрабытам на крывавых разорах бацькоў. З іх барацьбы супраць несправядлівасці, з якой выраслі чорныя ружы смехаты над імі ж! З іх стомленасці, абяздолення. Пагарднеча тая разлапушваецца, заглушаючы парасткі душэўнасці.

Андрэй Антошка пакіраваў у Беласток. А за ім — годы і цені, песні, забавы, вяселлі, дзяўчаты, замаладыя і застарыя, чарнабрывыя або толькі добрыя, гатовыя для жыцця; хлопцы ля музыкантаў і на вуліцы, равеснікі, сябры, элеганты ў ботах з высокімі халявамі, люстранымі; настаўнікі, якіх любілі ды плакалі па іх, і тыя, якіх ненавідзелі, з якіх скону цешыліся; ветрыкі з-над ставаў, што з землепадобнаю вадою, якую чэрпалі кашом ад бульбы, каб плёскаліся ў ім карасі, гэтыя рэшткі пасляваенных рабункаў мужыкоў, моцных на кулак, але слабых на розум. Казыталі благія згадкі пра начныя вобыскі маладой польскай рэвалюцыі, якой — ад закаханасці ў яе — прабачалася ў шмат чым. Яна снілася маладзеччыне!