Сакрат Яновіч - Самасей

Андрэй уздрыгваўся перад тою вуліцай, якой была яна ў тры хвіліны пасля заканчэння работы ва ўстановах. Засмечаная пакумячанымі фізіяноміямі, апырсканая граззю з-пад колаў жалезнай хуткасці, здратаваная. Ад яе можна ўцячы — у дом або, завулкамі, у лес; што за Звярынецкім кварталам. Апынуцца ў шматпаху, каб палагаднеў боль галавы, выветрылася трывога. Пад-дацца спакойнасці ды чароўнасці пробліскаў на небасхіле дня, калі ёсць ахвота спяваць!

Дапамагае Андрэю ўспамін аб капітане.

Няёмка яму за тое, што гадаваў у сабе гнеў на гэтага чалавека, які ў тую раніцу, у камісарыяце, паламаў-пакрамсаў нешта ружовае, пахучае... Без тае загадкавай прыгоды Андрэй заставаўся б па-ранейшаму дурным. I зусім не таму, што адкрылася перад ім нейкая праўда, якой і далей не разумее (шэрхне скура). Прыгода з'явілася тым кулаком па мордзе, ад якога мамантальна і многа перадумаў, каб не зваліцца. «Мы абураемся, што нас пабілі — на вуліцы, на забаве, на вяселлі, хрэсьбінах. Балела, падралі адзенне. Нас асмяшылі. Мы перапужаліся! Бывае, выб'юць зуб, вока, зламаюць руку... Абураемся перш за ўсё таму, што страцілі першакласнае адзенне, беззаганнае імя, чырванашчо-кае здароўе. Падымаем лямант, калі б'юць нас і подласцю. Аднак жа мы не злуем на подласць, гэтаксама, як не злуем і на кулак. Абураюць нас не сродкі, але вынікі. Трэба думаць, што наймацней баліць удар па кішэні».

Гнеў на капітана не мог быць доўгім: Андрэй нічога не страціў — ні імя, ні работы. Гнеў гэты пераўтварыўся нават у непрыстойную ўдзячнасць, праўдападобна, ад неабходнасці выратаваць уласную годнасць, забяспечыць яе. Гэта з'явілася халодным дажджом, што канчае веснавую буру.

Андрэй падазраваў, што ў тым пачуцці ўдзячнасці, дзіўным, схавана абыякавасць, паглыбленая яснасцю становішча. Асаблівая абыякавасць, якая робіць з чалавека пралоенае існаванне кантрактаванай жывёліны. З графікам побыту, перад мызай. Графікам, кімсьці ўстаноўленым, зацверджаным, у якім — даты і тэрміны шчасцяў ды няшчасцяў, хвароб ды выздараўленняў.

Ці можа існаваць чалавек, каму вядомы год і дзень сваёй смерці? Ды і наогул, ці магчыма жыць, павядомленым аб усенькім прадчасна?

Андрэя неспакоіла тая боязь сястры. Мо таму, што яўна беспадстаўная?

Яму трэба было знайсці майстра.

Застаў у яго хаце толькі старога.

Ён, яго бацька, быў як ясная восень. Запоўнены перажытым, ледзь кратаўся.

— Няма іх, — сказаў стары. — Стась паехаў у лес, па дровы, а яна пайшла купіць цукру ў краме.

— Я яшчэ зайду, — выходзіў Андрэй. — Выбачайце. Трымаўся за клямку, але стары не пусціў яго.

— Чаго табе трэба ад іх? — хацеў ведаць. — Ты, мусіць, Андрэй будзеш?

— Так.

За акном абсыпалася лісцё.

— Та, як там табе, Андрэй? — ён аж падсунуўся. — Жанаты, а ці не?

— Ніштавага жывецца мне, — высыпваў яму. — А як на самай справе, дык хто яго там ведае.

— Чаго хацець? Выглядаеш здаровым і адпачытым, значыць, І няблага табе, Андрэй.

Прыйшла задаволенасць і здароўем. Дзякуючы ей глыбей дыхалася. За амбразураю акна жаўцелі грушы. і сядалі на іх сонныя восы.

«Гэта ж ужо восень...»

— Упасвены, бы пан... — стары Андрэю.

— Не, што вы! Гэта не так... — пярэчыў дзеду.

— Барвавела рабіна, на прагуменні. «Усё тая ж», — канстатаваў.

Стары грэўся гутаркай.

— Свет ідзе да лепшага, — гаварыў Андрэю. — Усё да лепшага...

— Хто яго ведае...

— Не кажы так! — уздымаўся ён. — Праз сто гадоў ніхто не будзе працаваць, усенька паробяць машыны.

— Мо і так, а мо і не... Аб гэтым было гаворкі ўжо сто гадоў назад.

—Але, я сам бачу, што і як. За сто нашых гадоў, ого, як зажывуць людзі. Усе!

— За сто? — смяшыў Андрэя. Успомнілася яму, што празывалі яго: Кніжнік.

— Ты, Андрэй, вучаны, а не падумаеш, што за сто... «У вяскоўцаў дзве гадоўныня меры часу: год і сто гадоў, — падумаў Андрэй. — Год стасуецца ў гаспадарцы, а сто прыкладваецца да гісторыі, цароў, каралёў...»

— Ніколі не было вядома, што і каму розум падкажа... — раздражняўся ён.

— Як гэта — ніколі? У школах не кажуць?

— Не-а.

— Дык чаму ж вучаць вас?

— Сумнявацца.

— Сумнявацца?.. Кажаш: сумнявацца?!

— Ва ўсім! — Андрэй: «Калі б школа чула гэта, дык, мабыць, трэснула б ад пахвалы! Ну, канчай...»

Ён ужо трымаў на кончыку языка: чым больш ведаеш, тым больш не ведаеш. Але яно не скаўзнулася ў гутарку, і таму заканчвалася яна згодліва. «Я скажу яму, што навука — гэта вывучэнне геаграфіі вострава Магчымасці, які ледзь відаць на акіяне Немагчымасці...»

— Ну так, за сто гадоў...