Сакрат Яновіч - Самасей

— Я не дажыву, — раптоўна засумаваў стары.

Сум яго выдаўся Андрэю безразумным: свет прабяжыць сто гадоў, толькі сто, і тады зацвіце ўсюды адна радасць, будні стануцца нядзелямі, і надыдзе бясконцасць ляжання жыватом дагары.

— Мне восемдзесят дзевяць...

— Ёсць і такія, што жывуць па сто пяцьдзесят! («Які я прымітыўны!»)

Андрэй пайшоў.

Вуліца чамусьці пасінела, як ад раготкі.

З-за слясарні — вываліла пахавальнае шэсце.

Андрэй прыціснуўся да паркана.

«Нагадвае яно ў чымсьці вандроўку цыганоў. Чым? Паспешлівай непаспешлівасцю? Пылам? Пылам і... Ага, вачмі яшчэ, тварамі — бясслоўнымі, загледжанымі, сваедумнымі. I нейкай свабоднасцю, усялякасцю. Ідуць або дысцыплінавана, або звычайна, або стомлена. Прымушана і непрымушана, нават абы-як, ускраем», — Андрэя муціла, яксьці зыначвала.

Нехта запытаў у яго, каго гэта хаваюць, і Андрэй паціснуў плячыма. Засвідравала яму ў патыліцы: «Няма такога часу, каб не насядала на мяне сумотнае!»

Услухоўваўся ён у спевы жальбы; пылілі перад ягоным паглядам бабскія азадкі, мужчынскія боты, дзявочыя лыткі, дзеці...

У левай грудзіне працягла закалола.

Прысеў для спачыну.

На хату, прытульную, вырастала дзікае вінаграддзе. Буйное, са шчокамі спеласці, запаўзала яно да шчытоўкі. У ім — вокны, бы люстры сажалак. Андрэй прысланіўся ля гэтага пчалінага закутка. Калі б хто адтуль згледзеў яго, дык з пуду, мабыць, ускрыкнуў бы і пабег за парог па кубак вады. Андрэй чагосьці ўставаў з пабялелым абліччам, узмакрэлым ілбом, разяўленым ротам. Увесь пастрашнелы.

Шэсце адыходзіла і адыходзіла. Гэтае святкаванне чыйгосьці канца.

Андрэй мацаваўся: «Плачам, разжаленыя, што і нас тое не міне. I нашае цела панясуць, засыплюць. Шкадуем нябожчыка, маючы на ўвазе перш за ўсё сябе, прапушчаныя нагоды, шанцы, збегі акалічнасцяў. Таго, якому восемдзесят дзевяць было, праводзім з зайздрасцю. I калі аплакваем яго, дык таму, што нам не верыцца, каб мы самі столькі выжылі... Пахаванне — гэта да касцей хвалюючы спектакль, найсапраўднейшы! Удзельнічаем у ім мы ўсім уласным дагэтуляшнім жыццём. I самае ўзвышанае мастацтва здаецца нам у такую хвіліну нейкім марным адбіткам...»

Андрэй папраставаў на аселле.

У яблыневае дзяцінства ён гуляў тут, у нізку, што між дарогаю, агародамі і садкамі. Хаваў крадзежныя папяроўкі, слівы, цвердазубыя грушы; клаў іх у гняздзечка курапаткі, пад лапухоўем конскага шчаўя. «Не цяперашняй хвілінаю жывём, але мінулым або будучым. Гэта мне, Андрэю, узбрылося пацешыцца імгненнем, адрэзаўшы былое і адчапіўшы жаласлівую павозку стрэчнага...»

Пад паветкаю румянілася ржэласцю непатрэбшчына: воссі ад воза, плуг, барана, крукі. Грузнулі, зарасталі.

Як жа непрадумана наказаў Андрэй высекчы на помніку па бацьку: УВАСКРАСАЕМ У ДЗЕЦЯХ СВАІХ. Выпіралі з таго запытанні: «А як трагедыю пераўтварыць у дабрадзейнасць?», «А як пазбегнуць выпадковасці свайго існавання?», «А як прайсці праз адзін раз дадзеныя гады не па-звярынаму?..».

Сам ён не сцяміў, як і калі знайшоўся ў натоўпе бэзу.

І чаму плакаў гэта тым агідным мужыцкім плачам, як мармытанне карцёжніка або скавытанне паляўнічай сабакі: перакрыўлены, уздыблены, падзічэлы... Не змог вольна заплакаць, прарвацца.

Галіны дзерлі, шапацелі, выпуджваючы хмурынкі камароў. Патыхала гніллю.

Прабіваўся ўглыб.

«Ты — куды?!» — яго перапыняў якісьці голас.

Андрэй маўчаў.

«Куды — цябе?!»

Абражана маўчаў.

«Ну, хто там цябе не бачыў?»

Упарта не адзываўся.

«Сопца асядае, заедзь...»

Андрэй паазіраўся і, каб не блукаць, адступіўся. Вужакаватая сцяжынка выправадзіла яго на ўзбочыну. Пры памяці.

Аднекуль прыкульгала да Андрэя пагалоска аб тым, што ён прыдурэў! Разносіла: «Прыду-урэў-урэў-у, пррры-ыыы-ду-у-у-у-урэ-э-э-эў-у-у-ууу...» Адмахнуўся: «Не, не-э-э-эээ-ээээ!,.»

Выбіўшыся на дарогу, якая аказалася алеяй на могільніку, па падобнай да неглыбокага яра, плоскай і без згібаў, Андрэй памкнуўся ісці да брамы, але там, за ёю, імглілася звычайнота, (адкульсці ехацеў воз). І паскрыпвала тая звычайнасць, так бяздушна, зусім (воз цяжка ўгружаны). I дыхцела ад пазяханняў.

Пайшоў ён ля гары, на якой гібела драўляная капліца, абрабаваная з даўніх іконаў. (З маленства памятаўся Андрэю Хрыстос, не Хрыстос, а старэйшы брат сябра: малы — не ведаў, што старыя моляцца да маладых.) У прагаліне перасыпалася гарачым калоссем піва. У плечы дыхала прахалоддзю. Андрэй дакрануўся да каменнай агароджы і, апёршыся далонямі, сігануў цераз яе. Ля падмурка буяла зелле. На ўзмежку жыта дзяўчыніліся васількі, быццам параскіданыя згусткі блакіту.