Сакрат Яновіч - Самасей

Прываблены, ён рваў валошкі-васількі, кветкі — белыя, жоўтыя, карычняватыя. Выпадалі яны з бярэмя, у зельішча. Абцёрся, угрэўся. За ўзвышынкай — дзічка гуляла ў схованкі, увачавідкі высадзіўшы чуб, выдаючыся за дурненькую. Недарослая.

Квецце занёс на магілу Юркі.

Юрка ўтапіўся ў Балтыйскім моры. Прах яго, дасланы з Усткі, хавалі з прычытаннямі, якіх яшчэ не чулі тут... Пра яго пагібель апавядалі Андрэю пасля з сялянскай дзелавітасцю.

На надмагільнай фатаграфіі местачковай работы воблік Юркі па-велікасвецку падрэтушаваны; хаця ён не заслужыў на такую банальнасць. Пачуваў гэта Андрэй з той выразнасцю, якая бывае пры заціханні болю. Адчуванне тое гнездавала — так, гнездавала яно — у нечым вялізным. Велізарным, што аж не ўстаяць ад таго!

Ад хутара Стоцкага падзьмула выспелай збажынаю. «Авёс! Я лаўлю шолах ягоны, попахі, сушыню і лёгкасць. I колер мацаты!»

— Бывай, Юрка, ну, бывай, — прамовіў Андрэй па-дзівацку. А ва ўспамінах: «У іх садзе раслі грушы, у якіх павуцінілася баб'е лета ды бурштынелі плады накшталт школьнага званка. Юрка прыносіў іх у клас, цямкаў тыя грушыскі на перапынку, зазвычай паміж арыфметыкай і гісторыяй Польшчы. Штодзень аднолькава гожыя, як блізнюкі... Хваліў — і даваў пакаштаваць мне. Аднаму мне, мёдасмачныя ды меднатрывалыя. Я ўжо не ў сілах быў не марыць аб сваім садку, з ігрушамі і яблынямі. З ігрушамі!.. Ад другога чалавека застаецца тое, што ўзялі ад яго, каб скарыстаць...» — Андрэй крануўся.

Напрасткі.

...Саступіў у пыльнасць. Запякло ў назе, і ён схамянуўся: учапіў за шыпшыну. Да лесу, што рукою падаць, валокся мо з гадзіну, з бярозавым кіём (хоць — дзеля чаго?).

Камічны — з ім.

Час ад часу падпіраўся кіём.

Выламаў яго з бярозкі, доўгавалосай харашуні, да якой ён прытуляўся некалі, шукаючы паглядам хату дзяўчыны, у як жа далёкія ўжо гады... Паломіць гэты кій, на кавалачкі патрушыць яго ды складзе з іх такую жа хату, з прасторнымі сенямі (маляваў яе ў юнацкім дзённіку). Падпаліць! Спаліць каля Супраслі ўжо... А каб гарэла яна, назбірае сухоцця, моху і ўкіне ў яе полымя ад цэлага карабка запалак. Попел — растопча, утопча, разграбе, распыліць ды затанцуе!.. Не, не польку, якой не ўмеў, і не вальс, які любіў, уяўляючы сябе афіцэрам з залатымі пагонамі, што абымаў стан Наташы Растовай. Заскача Андрэй першабытнымі скокамі, ўсцехі, не ўсцехі — забыцця! (Не зрабіў, аднак, таго, да знямогі шэпчучы: «Ні душы вакол, ні брэху сабак. Ох ты, страшэнная ціш! Ці гэта нуда? Ці гэта праклён, што даводзіць да шаленства мазгі?.. Ці дойдзе да цябе калі-небудзь даўняя роспач мая... Роспач мая... Роспач» —-ізноў псаваўся ён. Выскоквалі прачытаныя карткі дзён-ніка: «Я з лёгкай усмешкай сказаў ім, выняўшы адну руку з кішэні і пакланіўшыся: «Добры вечар». Яны мне,. яна і яе сяброўка, разам адказалі: «Добры вечар». I прайшлі. Я ўпершыню звярнуў на сябе ўвагу Кіры! Гэта найважнае: яна ўжо ведае, даведалася, што існуе гэтакі — я!!! Здарылася гэта ў 20 гадзін 10 хвілін 2 жніўня 1952 года». I іншая картка: «Дня 24-га жніўня, у свята дажынкаў, пратанцаваў з Кіраю. Тры разы. Крыху не надта выходзіла, бо яна не ўмее круціцца з правага ў левы бок, як усе, але — з левага ў правы... Вялікая падзея!» I картка: «Добры дзень Вам! Пішу да Вас ужо другі ліст і ўсё думаю, чаму не атрымаў я адказу на першы? Мабыць, абразіў я Вас чым-небудзь, а калі так, дык прашу ласкавага прабачэння. Калі ж не, дык не бачу я перашкод у нашай узаемнай перапісцы. Моцна прашу, дайце мне адказ! На гэтым канчаю. Да пабачэння, Андрэй». Картка: «Толік прачытаў той адказ з ліста ад сваёй нарачонай, што вучыцца супольна з ёю, дзе напісала: «К. просіць, каб гэты Андрэй не пісаў да яе». Запісана 3 лютага 1953 года: «Аб нічым ужо не думаецца».)

Гасцінцам ішоў Андрэй.

За Кашэчай горкай ён запаволіў хаду; прытомнеў (па-крапацеў дожджык, засмужыўшы небакрай). Параўняўшыся з Туркавым крыжам, стаў; мясціна нагадвала бярэжжа вострава, за якім хвалюецца збожжам прастора, абрамленая чаротамі ўзлессяў Крынскай пушчы.

Ля высахлай лугавіны прыселі Азерскія. Андрэй бываў у іх па вішні, спелістыя, як кроплі крыві. Па іх прыстаўлялі драбіны, узыходзячы аж да крыку. Пырскалі яны юшкаю на кашулю. Воддаль — клёны заляцаліся да ліпаў, пакінуўшы ў шляхетнай пакуце яблыні, мнагадзетныя. На саламяных чубах лагодных стрэх адпачывала супакаенне. З'яўляліся і дзяўчаткі, але яны не падыходзілі да Андрэя. I Азерскія засталіся ў ім айчынай вішняў. Колькі б ні чуў пасля слова «вішня», бачыў — Азерскія.

Насупраць, далінаю ў жытах, маяклівеў на веласіпедзе дзяцюк. Пад гальштукам, што было відаць адсюль. Ён мог азвацца, запытаць пра нешта ў Андрэя, урэшце, пазнаць яго! (Праехаў цераз масток на Вэйсаўшчыне.)