Сакрат Яновіч - Самасей

Спакойна і пуста. Менавіта такой запамяталася Андрэю восень каторагасьці года, заўчасная восень, калі вераб'і падурэлі ад абжорства. Шпакі раніцай высоўвалі са шпакоўні блішчастыя галоўкі і разглядаліся не па-шпачынаму: то зладзеявата, то пужліва. Аднойчы сеў на сохлую грушу чужы шпакі запяяў. Зляцеліся да яго ўсе гуртам і моўчкі пазіралі. Той, што спяваў, выдаваўся звар'яцелым шпачанём альбо якімсьці птушыным усёнаплявачам... Дзіўны шпак у дзіўны час дзіўнай восені застаўся ў памяці Андрэя наймацней. Не год, у якім наглядалі такую восень, не важкія старанні, што якраз уладжвалі, але гэты шпак. Андрэй успомніў, што ў тую ж восень ён пакахаў Кіру. Пакахаў яе, як паднябесную недасягальнасць. Воблік каханай знаходзіў у абліччы Божай маці, на іконе, што сціпла вісела ў Пакроўскай царкве. Боскасць — гэта захапленне чалавекам!

Дарослае жыццё Андрэя пачалося так жа нешчасліва.

Ён даверыўся чалавеку, якому галаўней прыязні было кульнуць дармовую чарку, нагуляцца ў карты, звалачыць жонку сябра, якога паслалі якраз у доўгатэрміновую камандзіроўку, напазычаць ад каго ўдасца грошай, счаўпці непрыстойнае суседзям, праявіцца ў нечым дарэшты подлым. Гэтаму людзіку, якому ён у той час не мог не даверыцца, каханне з'яўлялася ўсяго толькі прыгожай выдумкай, пякнотнай язвай чагосьці наогул брыдкага ды — нічога не зробіш — смакавітага, раскошлівага, да шуму ў мазгах прыемністага, ненаеднага...

Старэчы праўду кажуць, калі гавораць, што надзвычай цяжка ёсць пакіраваць уласным жыццём.

Губішчы, што здалося Андрэю нечаканым, ветліва развіталіся з ім. Зноў уражанне прысутнасці на дзівотным маскарадзе, карнавальнай пагулянцы...

Час ад часу Андрэй расказваў супрацоўнікам анекдоты пра бракан'ераў ля возера Зэльва, над якім адпачываў штолета. Распытвалі яго аб некатррых падрабязнасцях лоўлі рыбы невадам. Зараз ніхто з іх не прадчуваў, які сапраўдны настрой Андрэя.

А ён, няспешна запхнуўшы службовыя паперы ў шуфляды стала, выйшаў сабе ці то на вуліцу, ці то дамоў.

— Хопіць на сёння, напрацаваўся, — сказаў ён ім з абыякавай элегантнасцю. — Усё добра і штораз лепш,— дадаў сваю новую пагаворку, якую яны ўспрынялі як намёк на нешта пакуль няяснае.

Да канца работы заставалася каля дзвюх гадзін.

Зайшоў ён аж на ўскрай горада, у ваколіцу звалкі маўчання. Узбоч ад здохлага лесу капціў старуткі завод.

Мінаючы заалагічны парк, Андрэй прыкмеціў: «Чаго той ліс у клетцы ўсё ходзіць і ходэіць?»

Губішчы, праводзячы Андрэя да дзвярэй, аднак, сказалі тое, чаго ён адразу не ўцяміў:

— Вось так, пане Антошка: не раю вам хваліцца сваркай са мною. Вам гэта ні ў чым не дапаможа... Калі вы гэта зразумелі, дык ужо шмат зразумелі.

— Вядома, — адказаў ён губішчам. Не іначай адказаў ім, і цяпер заядала яго тое слова. «ён глядзеў на мяне, быццам на слізня!»

Ішоў.

Ступіў у ямінку, прыкрытую леташняй травою, парудзелай. Затрашчала ў калене, бліснула ўваччу болем. Паляцеў носам на касабочыну рова.

Дакаціўся да дна.

Выцерся насоўкаю. Паслініў ранкі. Пачысціў нагавіцы. Абмацаў рэпку: павярхоўны боль. Пашэнціла!

Палоска расуючага жыта заходзілася ад смеху.

Дубкі на ўзлеску спачувальна не варушыліся.

У Андрэя не было ўжо нічога, апрача задаволенасці тым, што застаўся цэлы.

Вылазячы, прыгледзеўся да маленькай ямінкі. Цалкам невялікай. «Я загледзеўся ўгору», — дайшло да яго.

Прыклыгаў сяк-так на кватэру.

Думкі, якія нанава зараіліся ля яго, і ён адегняў іх ад сябе, павісквалі за ім, бы шчанюкі. Рана ўлёгся спаць.

Разбудзіла яго сірэна, што зараўла расцягла і трывожна. Блізка.

Пунктуальна шостая гадзіна: «Трубіць! Чаму гэта трубяць? Дзе? Камусьці ўздумалася патрубацець. Патрэбна яно, як лысаму грэбень».

«Што» — спытаў чыйсьці голас, Нібы жаночы, цёплы.

«Ай, нічога».

«Хочаш малака?»

«Мне лёку жадаецца!»

«Чаго?»

«Кажу, лёку!»

«А што гэта?»

«Маці ў вялікі пост рыхтавала лёк -з галовак селядцоў. Не кеміш?»

Голас больш не азваўся.

На стале валялася ўчарашняя газета. Свет маячыў у ёй агнямі метраполій, аэрапортаў, віядукаў, аўтастрад, панеоненых артэрый. А за спіною чухаўся сон, гэтае няўдалае стварэнне, якое, цераз плячо, заглядвала ў папяровую Еўропу. (Андрэй вандраваў праз дрымучы лес, ветрыска шугаў па-над верхавінамі, а ззаду выла воўчае ган'ё. Чалавечымі галасамі выла. У лютаўскую зімечу!)

На снеданне ён еў хлеб з вэнджанай саланінай, з цыбуляй упрыкуску, закусваў квашаным агурком і запіў гарачай гарбатай. Калі б Андрэю спатрэбілася арганізоўваць падарожжа вакол зямлі, дык першае, аб чым паклапаціўся б, гэта — тона сухароў з чорнага хлеба і вялізная халадзільня, запоўненая вэнджанай саланінай, прарослай мясам...