Михась Южик - Перакулены час

…Пастаяўшы ў роздуме пару хвілін, Васіль рушыў чамусьці не ў бок прахадной, а перасек вуліцу і пачаў павольна спускацца па брукаваным завулку да набярэжнай. Там, у лагу, што за трохпавярховымі даваеннымі дамамі, раскінуўся шыкоўны гарадскі сквер. Яго звіліста праразала рака, закутая ў бетон. У гэтым месцы яна была незвычайна шырокая, спакойная і велічная. На супрацьлеглым беразе праз ружаватую сырую павалоку высвечваліся рудыя будынкі мудрагелістай архітэктуры. Паверхня вады ледзь праглядвалася пад коўдраю туману, які, баючыся гарэзнага сонца, шчыльна туліўся да сцюдзёнай вады, збіраўся ў пасматыя згусткі і марудна сплываў пад берагі, дзе яшчэ панаваў начны цень. У сярэдзіне рэчышча туман амаль развеяўся, і асобныя плямкі вады ўжо мігатліва адгукаліся жыццядайнаму свяцілу.

Сурмач не паглыбіўся ў сквер, а сеў на адну з пустых лавак на забетанаванай пляцоўцы, ад якой долу спускаліся дзве крутыя лесвіцы. Пад пляцоўкай бліскалі ранішняй шэранню блакітныя яліны, уздоўж ракі выстраілася ліпавая алея. Згалелыя ліпы цягнулі свае крывыя рукі-галіны да сонца, і яно краналася іхніх кончыкаў.

Сурмач завітаў сюды невыпадкова. Ён хацеў перачакаць пачатак афіцыйнай часткі мерапрыемства, а затым заявіцца наўпрост у сектар з пакупкамі. Ён ведаў, што пара-тройка жанчын застанецца там для падрыхтоўкі святочнага стала, і вельмі дарэчы будзе ім памагчы. Васіль яшчэ са школьных гадоў, мякка кажучы, недалюбліваў усялякія афіцыйныя зборышчы. Ад іх заўжды тхнула камунізмам, яны ціснулі на псіхіку і выбівалі з жыццёвае каляіны на цэлы дзень. Сядзець там было невыносна, бо падавалася, што бюст дзядулі Леніна пранікліва свідруе цябе вачыма са стала прэзідыума, бачыць і асуджае не толькі тваю нястрогую асанку, але і няўважлівасць, і ўнутраную незадаволенасць, і вальнадумства. Пасля школьных і піянерлагерных лінеек, піянерскіх і камсамольскіх сходаў, нават не будучы прапясочаным, Васіль пачуваўся прыніжаным, абражаным, непаўнавартым. Па іх заканчэнні колькі дзён праследавала адчуванне, што жывеш, дыхаеш і мысліш ты як бы не сам, не самастойна, а з указкі і ласкі нейкага ўсёмагутнага і ўсюдыіснага дзядзькі, які адзін толькі і ведае, як табе трэба жыць, дыхаць і мысліць. Гэты барадаты прыжмураны дзядзька па-сатанінску прысвойваў сабе функцыі Госпада Бога, ён нават і паўставаў у свядомасці зацюканых савецкіх грамадзян як нейкая псеўдаевангельская тройца – Марксізм, Ленін, Кампартыя.

…У гэты ранішні час па скверы збольшага сноўдалі выгульшчыкі сабак. Сурмач любіў гэты кантынгент і па-свойму зайздросціў яму. То былі, як правіла, альбо людзі вольных прафесій, альбо пенсіянеры, альбо студэнты другой змены навучання. Ім не трэба ўранні, ледзь расплюшчыўшы вочы, валачыся на кухню і без апетыту пхаць у сябе сняданак, ім не трэба похапкам апранацца і наўзгалоп бегчы да грамадскага транспарту, штурмаваць яго і вісець затым усю дарогу, заціснутымі паміж сварліва-бурклівых сабратаў па долі-нядолі. Яны ўстаюць не раней як у восем гадзін з добрым гуморам, выпіваюць шклянку кефіру, няспешна апранаюцца… Пры гэтым іх, магчыма, наведваюць высокія і светлыя думкі, а ў пярэдняй ужо заходзіцца радасным піскам верны сябар Палкан ці Альма. Яны паважна ідуць дварамі, выкурваюць найсмачнейшую першую цыгарэту, яны плануюць, як змястоўней правесці свой дзень, яны ўсміхаюцца прыемнасцям, што маюць адбыцца сёння… Яны зазвычай філосафы – гэтыя выгульшчыкі сабак. А як жа іначай, калі кожнага дня ты назіраеш узыход і заход свяціла, назіраеш у цішы, абавязкова наводдаль гарадскіх магістраляў, мітусні і галасу, – недзе на сабачай пустцы, у парку, у скверы, у лесе. А калі сонца захінута хмарамі, калі ранак амаль не адрозніваецца ад пахмурнага дня і вечара – не бяды. І хмары лепшыя за непрыветную фізіяномію начальніка Маскаленкі, які штораніцы віжуе твой прыход спадылба і тут жа пазначае хвіліны твайго спазнення…

Дзіўна, але апошнім часам Сурмач нярэдка лавіў сябе на тым, што зайздросціць чужым лёсам. Правільней будзе сказаць, – перажывае немагчымасць улезці ў чужую шкуру, журыцца, што ніколі ў жыцці не ўспрыме белы свет з іншага пункту гледжання, іншай душой, хадой, дотыкам. Ён хацеў бы быць, напрыклад, дзядком, які зараз малайцавата кідае дручок свайму сабаку-аўчарцы; ён хацеў бы быць дзяўчынай, што тырчыць ужо некалькі хвілін ля газетнага кіёска і, пэўна, кагосьці чакае… Ён хацеў бы пабыць мастаком, адчуць пах фарбаў майстэрні і задавальненне ад цвёрдасці сваёй рукі, ад увасаблення задуманага. Ён бы хацеў (не смейцеся) пабыць і касманаўтам, і аўтагоншчыкам і штангістам… Усё адчуць, пакратаць, запомніць. Але не надоўга. Але каб па першым жаданні вярнуцца ў сваю гаротную, бесталковую, напэўна – слабаталенавітую, але такую абжытую і ўтульную шкуру.