Генрых Далідовіч - Пабуджаныя

Муха са згодаю хітнуў галавою.

— Болей сюды не прыходзьце,— загадаў Дзядзя.— Забудзьцеся пра гэтую кватэру. У ёй вы ніколі не былі. Ясна?

Падзякаваўшы, нізка пакланіўшыся, Муха пакінуў гэты заканурак. Дадому вяртаўся цемнатою, у сцюдзёнае надвор'е.

Каля самага яго дома нечакана дарогу заступіла цёмная постаць.

— Васіль Іванавіч?

Фу ты, чорт! Сінілаў. З былой ахранкі.

— Са з'езда, Васіль Іванавіч?

— Са з'езда,— адказаў. Паціснуў працягнутую руку.

— Што ўсе вакол засядаюць, дзіва няма. А што вось i вы, лапатнікі, запалітыкавалі, паднялі галовы, скажу шчыра, збіты з панталыку...

— Цяпер многае многіх збівае з панталыку...

— Асабіста вы, Васіль Іванавіч, пайшлі на з'езд з Дзядзевага блаславення?

— Бадай.

— He зусім разумею вашых. Яны ж супраць нацыянальнага.

— Я таксама не ўсё разумею...

— Канечне, вашы — гібкія людзі. Усюды хочуць быць, усюды ўкараняюць сваіх людзей... А па маіх назіраннях Дзядзевы людзі сапраўды ёсць усюды...

Муха змаўчаў. Не меў ніякай ахвоты не толькі шчыраваць, але i ўвогуле знацца з адрынутым халуйным служакам.

— Васіль Іванавіч, я маю даручэнне з вамі пагаварыць...

«Ад каго?»

— Стыхія, наэлектрызаваная юдашамі, не затухла, але яшчэ цалкам i не ўвайшла ў берагі. Тыя, хто інспірыраваў бунт, чакаюць, каб чэрнь ап'янела дарэшты i завалілася пад плот. Тыя тады звяжуць зморанага соннага гіганта-бунтаўшчыка i павядуць яго туды, куды трэба. Адпаведна, удвая трэба апамятацца ад шоку i нам, верным трону i імператару. Учора мы тут таксама засядалі. Тайна, канечне. Мы рашылі: трэба збіраць сілы. Для барацьбы за аднаўленне манархіі. Як яе цяпер ні бэсцяць, але, як я вам даўно ўжо кажу, нам без яе не пражыць. Іначай расійская эканоміка, палітыка, культура будуць размытыя, запалоненыя Д'яблам i страцяць сваё аблічча. Мы станем матэрыялам у крывапіўных руках. Для чужых прагных i карыслівых мэт... А для гэтага, паверце, не пашкадуюць не толькі нашых, але i мільёнаў галоў. Можа ўзнікнуць такі тэрор, такая разня, якія ніколі яшчэ не былі ў Расіі. Hi ў пугачоўшчыну, ні ў 1863—1864 гады, ні ў 1905-ты...

«Што вам ад мяне трэба? Саюзніцтва? З вамі, душыцелямі?»

— Уступайце ў наш «Саюз абароны Айчыны»,— прамовіў Сінілаў i ў гэтую хвіліну, мусіць, засмыкаў ротам. Бо раптоўна перамянілася яго гутарка.—

Вы патрэбны нам са сваімі ведамі, сувязямі... Я магу за вас паручыцца.

— A ці рэальнае супраціўленне, Аляксей Міканоравіч? А перамога? Старога над новым!

— Не рэальна, злачынна цяпер рабіць адно — сядзець склаўшы рукі! Сёння мы паслалі сваіх пасланцоў да аднадумцаў у Петраград i ў Стаўку. Калі трэба, пабяжым i да Вільгельма. Каб i з яго ciлаю душыць юдашоў, бунтоўную чэрнь...

«Ну i свалата! Каб патапіць у крыві свой абуджаны народ, дык гатовы прадаць яго чужаземцам!»

— Ну, дык што скажаце, Васіль Іванавіч? Патрыёт ці не?

— Я падумаю,— прамовіў Муха, ведаючы, што трэба будзе расказаць пра гэтую размову Дзядзю. Праўда, той, канечне ж, зашле яго ў яшчэ адзін новы саюз. Каб i адтуль вычэрпваць навіны, каб i тое трымаць пад сваім кантролем. Жыццё! Калі пайшоў па крывой сцежачцы, дык ужо цяжка выйсці на роўную дарогу. Хочаш ці не хочаш, a станавіся трохгаловым змеем!

7.

З дзённіка Алеся Нямкевіча

«27 сакавіка 1917 года

Бурбіс i Гартны настоялі, каб адразу пасля з'езда сабрацца ўсім членам БСГ i перакінуцца словам-другім пра тое, што было за два апошнія дні, што рабіць далей.

Сабраліся ў сталоўцы «Беларускай хаткі». Сход адкрыў Васілевіч i сказаў, што трэба пагаварыць шчыра, без цырымоній. Няхай кожны скажа тое, што думае.

Першы слова ўзяў Гартны. Да самага нядаўняга часу я яго не бачыў, пазнаёміўся з ім толькі ў суботу, але ён мне вельмі спадабаўся. Нейкай своеасаблівай еўрапейскай i ў той жа час нашай інтэлігентнасцю, маладой мудрасцю. «Мне,— сказаў ён,— спадабаўся дух нашага з'езда. Добра, што мы сабраліся, пагаварылі пра свае клопаты, перамаглі кааліцыю шавіністаў, чарнасоценцаў, згоднікаў, перастрахоўшчыкаў i перахрышчаных — i тых, хто быў тут, i тых, хто не пажадаў заявіцца сюды. Што мяне засмучае? Малавата мы гаварылі пра зямельныя клопаты нашых сялян, пра рабочых. Па-другое, залішне паасцерагаліся спрэчак, дарэмна паставілі на чале руху Скуранога. Мы павінны пільна да яго прыглядацца i калі трэба будзе, то i папраўляць».

Пасля сказаў слова Бурбіс — таксама вельмі інтэлігентны чалавек. Ён пагадзіўся з Гартным, абурыўся паводзінамі Метліна.

«Я таксама насцярожаны тым, што над намі ўзнёсся Скураны,— дадаў пасля.— Ён калі не зганьбіць, то i высока не падыме нашу справу. Іншая рэч, каб БНК узначаліў, скажам, Каганец, ён прыдаў бы руху арэол пакутніцтва, павагі i далучэння, i мы толькі выйгралі б ад гэтага».