«За вызваленне Індыі ад Брытанскай імперыі!»
Альбо: «За што твой муж сядзеў?» — «З чаго ты ўзя ла?» — «Ты ж сказала: з турмы прыпёрся». — «Ды ён юрыст, следчы... Асатанеў, пэўна, з турэмшчыкамі...»
«...Ён мне роўненька пасярэдзіне лобу (дарэчы, нашы слоўнікавыя грамацеі абавязкова напісалі б «ілба», — А.Ф.) над пераноссем стрэліў». І — наступны сказ, рэак цыярэзюме аўтара: «Во ёмаё...»
Проза — тут і паўсюль маецца на ўвазе сапраўдная, без двукоссяў, якасная і дыхтоўная проза — небяспечная тым, што яна мае ўласцівасць распранаць аўтара. У свой час яшчэ Чэхаў не стамляўся паўтараць, што схлусіць можна ў палітыцы, у медыцыне, у каханні, можна пад мануць людзей і самога Госпада Бога, і такія выпадкі ў жыцці бывалі, але ў літаратуры падмануць немагчыга. Уладзімір Някляеў і не падманвае нас у сваёй про зе. Як, зрэшты, не падманвае і ў вершах — прачытайце хоць бы паэмы «Паланэз» ці «Ложак для пчалы». Уво гуле, літаратар, які на аднолькава высокім узроўні піша і прозу, і паэзію (а ў Някляева яшчэ і песні, якія сталі народнымі) — з’ява фенаменальная. Іншым разам про ста немагчыма ўявіць, што і раман «Лабух», і аповесць
«Прага», і паэма «Паланэз», і песня «Гуляць дык гу ляць» напісаныя адным аўтарам. Але гэта факт, асэнса ванне якога ў будучыні.
Нельга напісаць сапраўдную мастацкую рэч пра, на прыклад, мільярдэра, калі ты грызеш кончык таннай асад кі і бачыў таго багатыра ў лепшым выпадку па тэлевізары; нельга стварыць праўдападобную ілюзію падарожжа ў далёкія заморскія краіны, калі ўсе твае вандроўкі — да бліжэйшага газетнага шапіка. Дык вось у гэтым пла не і выйгрыш, і плюс, і элементарная павага, і давер да аўтара «Цэнтра Еўропы». Нават калі не ведаць біяграфіі Уладзіміра Някляева, яму верыш — проста верыш, што і трымаў ён у руках пісталет маркі «НS», і быў «на са мым поўдні ціхай Швецыі», і на пароме гуляў у рулетку ў казіно, і інш., і інш.; словам, верыш кожнаму эпізоду, а гэта ці не лепшая зарука, што новая кніга, гэтым разам кніга прозы Уладзіміра Някляева — рэч даўно чаканая, неардынарная, арыгінальная і разам з тым у лепшых тра дыцыях класічная, кніга гэтая несумненна стане — про ста павінна стаць — з’яваю.
Ёсць у кнізе «Цэнтр Еўропы» апавяданне «Чмель і ванд роўнік», на якое я звярнуў увагу, калі яно друкавалася яшчэ ў «Нашай Ніве». Таксама страшнаватая рэч. Памірае стары пісьменнік, развітваецца з жыццём, з людзьмі, і вачамі, поўнымі жаху і болю, нібы перадае эстафету ма ладзейшаму пісьменніку: жыві заместа мяне, твары за места мяне…
Ужо на маім жыцці і на маёй памяці сыйшла з гэтага свету цэлая парасля, імёны, пад шатамі якіх, у ценю якіх так добра было хадзіць у «маладых», задавацца, гультая ваць — за цябе напішуць!
І вось, нібы пад ветрам бураломным, пачалі валіцца адзін за адным Уладзімір Караткевіч, Міхась Стральцоў, Барыс Сачанка, Іван Навуменка, Іван Чыгрынаў, Вячаслаў Адамчык, Васіль Быкаў, Янка Брыль, Пімен Панчанка, Іван Шамякін (падаю «абоймай» не па мастацкіх вартас цях твораў і не па часе жыцця і смерці названых творцаў, а проста па імёнах). І з тугою, сіратліваю скрухаю, са стра хам пачынаеш азірацца, адчуваючы скразную адзіноту, пустку — і раптам з радасцю, з палёгкаю заўважаеш но выя ўзмужнелыя дрэвы, што падняліся на месцы старых, ураслі глыбокімі каранямі, раскінуліся густымі галінамі, і пад цяністымі шатамі іх зноў можна перавесці дых, супакоіцца і хоць крыху адпачыць пад няспешны, муд ры, вечны шолах…
Андрэй Федарэнка, 2002, 2008 гг., Менск
Ён знайшоў яе ў той год, як пайшоў у школу. Плёхаўся ў копанцы, балюча наступіў на нешта, падумаў, што камень, а паднырнуў — бомба. Такая, як яйка з абодвума тупымі канцамі, але рубчастая, цяжкая, чорнаячорная. З аднаго канца нібыта пёрка прылепленае, сарві яго — і кідай бомбу, куды хочаш, усё ўшчэнт разнясе.
— Што ты будзеш рабіць з ёй? — спалохана спыта ла Рыма, якой Марык паказаў бомбу ў іхняй схован цы, абваленым бліндажы за вёскай. Адсюль пачыналіся арэшнікавыя пагоркі, за імі зубчастым, зламаным неба схілам сінеў лес, а што было за лесам — ні Марык, ні Рыма не ведалі. Казалі, што горад.
— Узарву, — сказаў Марык зацята, як пра штосьці кан чаткова вырашанае. — Пачнецца зіма, стануць паліць у школе, кіну ў грубку — і ўсё ўшчэнт.
Яму не глянулася школа з першага дня, а з дня дру гога ён ужо ненавідзеў яе, заганяў сябе ў клас сілком, б’ючы кірзовым, пашытым з вынашаных ботаў ран цам самому сабе пад калені. Яго трэсла ад настаўніцы Зінаіды Раманаўны, рыжай, з жоўтымі зубамі, якая тыкала пальцам у буквар і працяжна, як плачуць, да водзіла: «Гэта літара А , з яе пачынаецца слова аловак , а дзе яшчэ ў гэтым слове літара А? Вось яшчэ літара а , толькі не вялікая, а маленькая, літары бываюць вялікія і маленькія, як і людзі, ты зразумеў, Марык? Вось давай тваё імя напішам на дошцы, дзе ў ім літара а… хіба няма ў ім літары а?.. Няма, дык закрэслім, тады ты Мрык нейкі, а не Марык… і ў цябе ловак нейкі, а не аловак; калі адкінуць а , першую літару, бачыш, як многа кожная літара значыць…»
Читать дальше