Gian Vittorio Rossi's Eudemiae libri decem

20Sed vix GalloniusGallonius (Gabriel Naudé?) abierat, cum adest pictor quidam, quem Ballionem vocabant, atque opere petit maximo ut navi nobiscum una tollatur cum muliere, quam uxorem esse suam aiebat. Navarchus, qui eum nosset quique eius artificio delectaretur, quamvis plena navi, non respuit et simul, “Quid,” inquit, “audio de uxore? Nonne isthaec est Nice, vulgare scortum? Ecquando tibi esse coepit uxor?” – “Dicam,” ait BallioBallio. “Erat mihi cum isthac commercium, una cum aliis pluribus. Sed decem abhinc dies, cum ab ea noctem emissem, nescio quis deus fuit mihi auctor ut a meretricio quaestu abductam15 in matrimonio mihi locarem. Atque eadem nocte, una cum suis rebus meam domum abduxi, eademque opera aedes illas locandas inscripsi.16 Postridie mane veniunt amatores. Venit primum CallidiusCallidius frumentarius, qui aedes videt inanes et inscriptas. Quaerit, rogat ex iis quibus testibus has compedes indui (nam re vera nihil aliud est uxor nisi vinculum merum) ac comperit eam mihi nupsisse. ‘Edepol’ inquit ille, ‘si ita est, tritici decem modii, quos dedi ut hae mihi fores in hunc annum paterent, ad mariti granarium transierunt.’ Venit CreopolisCreopolis lanius, qui carnariis duobus grandibus se circumductum queritur. Adest Thermopota Thermopotacaupo, qui item per hanc rationem vinum, quod esset mulieri hunc annum satis, sibi ereptum fuisse deplorat. Accurrit HarpaxHarpax decoctor ac minis quindecim ex iis pecuniis, quas a creditoribus abraserat, se fuisse tactum indignatur. Properant etiam alii mercatores, quorum singulis suam illam operam, mercede accepta, locaverat; omnesque tanquam furi manifestariae faciunt absenti convicium. Itaque paucis diebus post in ius ad praetorem veniunt; universi impetum in eam faciunt, singuli eidem litem intendunt. Sed cum tam multis non posset obsisti neque illa e re sua esse existimaret, quod semel in se ingurgitasset, evomere, statuit tanquam oppida hostilia eos habere, hoc est, direptos eversosque relinquere, atque in Geryonis regnum mecum una transmittere.” – “Fecistis eleganter,” inquit nauclerus. “Neque aliter factum oportuit. Edepol, possunt illi praeficas conducere, quae pecuniae, quam repetunt, naeniam canant.”

21Erat in eadem navi faenerator, domi suae nobilis, qui ex ipsa importunitate atque molestia natus videbatur, adeo erat importunus ac molestus. Hic, tanquam si in amatoribus Nicae ipse esset expilatus ac deceptus, continuo, ore amarissimo, coepit inclementissima tum in Nicem, tum in totam meretricum nationem dicta dicere; et, “Quid mirum est,” ait, “si perfide, si maliciose, si nequiter, si avare mulier meretrix facit, cui vita est alterum fallere ac blanditiis et illecebris bonis patriis evertere? Est meretrix tanquam immensa quaedam vorago et gurges vitiorum.17 Est meretrix calamitas, quae praediorum fructus intercipit. Est scopulus ad quem adolescentium praesertim fortunae, fama, salus offendit ac frangitur. Est profundum quod fundos aedesque arripit, haurit, devorat. Est mare acerrimum18 quod nunquam datis satiatur neque expletur. Immo mare haud aeque est avidum ut meretrix. Nam in mare quod influit, occulte relabitur, ut iterum refluat. At in domum meretricis quod intrat, continuo disperit neque uspiam apparet. Vultin’ experiri? Proicite istam in mare. Huius contactu statim mare aquis, tanquam bonis, elaverit, ista illis sese ditaverit. Mare exhaustum evaserit; isthaec nondum expleta aliquid etiam amplius hiaverit.”

22Non tulit BallioBallio insolentiam hominis atque fastidium. “Ecquid tibi,” ait, “a muliere ista debetur? Ecquid tibi venit in mentem non recte in illam dicere? Qui alterum incusat probri, eum ipsum se intueri oportet. Tanquam non isthaec, quae loqueris, et multo etiam maiora, in faeneratorem conveniant! Si illae sunt avidae, vos estis hiantes. Si illae procaces, vos periuriosi. Si illae teterrimae, vos sacerrimi. Si illae sunt gurgites, vos estis barathra. Si illae sunt mare, vos estis OrcusOrcus, qui cuncta in se congerit nec quidquam regerit. Quod autem quidquid illis datur, non appareat, edacissimae vestrae pecuniae perficiunt, quae, intolerabili a vobis mercede locatae, quidquid attingunt, devorant. Nam ubi miseris aetas, morbus, vel aliquid eiusmodi, quaestui modum facit,19 aurum et argentum, quod amatores congesserant, ad vos advolat, pignori opponitur. Sed cum immanissimi illius faenoris solvendi facultas non suppetat, pro faenore et pro sorte, quod est allatum, abripitur et in vestrum profundissimum barathrum, nunquam inde emersurum, immergitur. Itaque, si meretrix est mare, vos estis vorago, quae mare ipsum absorbet. Si illa est pernicies adolescentium, vos estis lues quae aeque utrisque infesta desaevit.” Non pertulit homo elatus et iracundus has tanquam verborum faces, quas ipsi Ballio admovit.20 Sed graviter exarsit ac superbissimas acerbissimasque in eum contumelias effudit. At Ballio, qui nihil hominem metueret, una cum uxore conatus est in os seni involare. Sed nos non permisimus. Verum nihil aegrius est factum quam ut ab insolentissimo illo faeneratore manus abstinerentur.21

23Sed sublatis discordiis, consecuta est hilaritas iocusque. Nam pictorem illum navarchus rogavit ne gravaretur exponere de peregrina nescio qua, quemadmodum res sese habuisset. Qui statim, “Cum venissem,” inquit, “Aspim, ab oppidi illius domino conductus ut ambulacri cuiusdam parietes picturis vestirem, accessit eodem LyusLyus, notissimus Cynicus, summus rerum humanarum contemptor, ac vitiorum insectator acerrimus. Qui coepit crebras ad cives conciones habere ac loqui liberius de eorum improbitate atque nequitia. At cum oppidi dominus eius se obiurgationibus in primis expeti intellegeret, lectica impositum, ditionis suae finibus eiciendum eum curavit. Verum ita illinc discessit, ut magnam sanctitatis innocentiaeque de se opinionem apud omnes relinqueret.

24“At postridie oppidum illud intrat peregrina virgo, Vestalis habitu. Non ex genere earum, quae communium parietum septis inclusae, seorsum a reliqua turba aevum agunt, sed ex illarum numero, quae libere qua lubet incedunt; quo nimirum ostendant posse etiam inter virorum coetus castitatem et ceteros laudabiles mores coli. Huic virgini Minervae sigillum ex aere tanquam crepundia in collo pendebat. Unde apud omnes magnam de se castitatis opinionem concitabat. Quam etiam maiorem faciebat ex eo, quod se sororem esse Lyi simulabat atque clarissimas orbis terrarum peregrinationes suscepisse narrabat. Etenim se venisse aiebat ad Cererem Ennensem, ad Apollinem Delphicum, ad Dianam Ephesiam, ad Iovem Ammonium, Dodonaeum, denique nullum esse locum aliqua deorum immortalium religione praeditum, quem non ipsa adiisset, lustrasset, venerata esset. Itaque tum pro eo, quod philosophus ille magno erat apud omnes honore ac nomine, tum etiam ob tam insignes ab ipsa obitas peregrinationes, quarum notitiam non aliam habemus praeter eam quam ex Latinis monumentis accepimus, fiebat ut summe ab omnibus expeteretur ac certamen esset inter mulieres nobiles, quaenam earum prior hospitio illam acciperet, convivam sibi adhiberet, suum in cubiculum atque adeo suum in lectum dormitum adduceret. Putabant enim ex virginei illius corporis contrectatione sibi etiam posse sanctitatis eiusdem quidpiam haerere. Quid verbis opus est? Summae cuiusdam gloriae instar habebatur saltem una semel nocte cum illa concubuisse, ut etiam quibus id minus contigisset, de hoc falso gloriarentur. Et (quod magis miremini) inter Vestalium septa, summa cum earum Antistitis voluntate intromissa, aliquot ibi noctes exegit. Sed tandem, memor aliarum urbium, quarum etiam mulieribus castissimi sui corporis copiam fieri aequum esse existimabat, coepit profectionem ornare. Hinc mulierum earum lamentationes, hinc fletus exorti; quae mulieres, multo quam par erat celerius, illud sibi solatium eripi querebantur. Etenim iucundissima illius consuetudine nequaquam se esse satiatas clamabant.

25“Sed earum querimoniis aures obstruxit seque in proximum oppidum contulit, Basilico nomine. Ubi vidua quaedam primaria portarum custodibus in mandatis dederat ut, si quam mulierem, peregrini habitus, pedem intro ferentem aspexissent, continuo ad se domum adducerent. Haec genere, copiis et existimatione suorum civium facile princeps, aliquot disposita domi suae cubilia habebat, ubi peregrinis mulieribus hospitium praebendum, pedes abluendos, cenam dandam, lectos sternendos curabat. Hoc igitur novum sanctitatis prodigium simul aspectum et ad viduam deductum est. Ubi cum cognationem, qua Lyo tam arcte implicabatur, et clarissimas illas a se obitas peregrinationes frequenter in ore haberet, perducta est in conspectum ac colloquium piissimae illius feminae. Quae adeo castimonia sanctissimisque illius sermonibus delectata est, ut noctu, exclusa ancillula quae in suppedaneo apud eius pedes lecto cubitabat, peregrinam introduxerit atque in illo eodem ancillari lectulo collocaverit. At bona peregrina mediam circiter noctem, cum ex screatu22 ab oculis viduae somnum abesse cognovisset, coepit dentium se invicem verberantium fragore, summum corporis totius horrorem assimulare; et interrogata quid esset, se subita correptam febri lethale totis artubus frigus concepisse respondit. At vidua, misericordia capta, suum in lectulum venire eam iussit secumque stragulum et ceteras vestes, quibus tegeretur, afferre. Quae non est passa se iterum rogari, sed confestim, dicto audiens,23 viduae lectum inscendit.