Тарас Рыгоравіч - Вершы. Паэмы

Вецер з гаем размаўляе,
Шэпча з асакою,
Плыве човен па Дунаю
Сам-насам з вадою.
Плыве човен, вады повен,
Ніхто не спыняе,
А хто́ спыніць, дзе вясляр той,—
Белы свет не знае.
Паплыў човен сінім морам,
А яно зайграла,—
Пагулялі хвалі-горы —
I трэсак не стала.

Шлях нядоўгі — як у чоўна
Да сіняга мора —
Сіраціне на чужыну,
А там — і да гора.
Пагуляюць людзі, быццам
Халодныя хвалі,
Потым распачнуць дзівіцца,
Як сіротка плача;
Потым спытай, дзе сіротка,—
Не чуў і не бачыў.

С.-Пецярбург
1841

Чыгрыне [71] Душы прапівае — прайграць у карты ці прапіць прыгоннага было звычайнай справай у побыце памешчыкаў. , Чыгрыне,
На свеце ўсё гіне!
I святая твая слава,
Як пылінка ў плыні,
За ветрамі халоднымі
Ў хмары прападае...
Над зямлёю лятуць леты,
Дняпро высыхае,
Рассыпаюцца магілы,
Курганы-магілы —
Твая слава... Пра цябе ўжо,
Старча маласілы,
Ніхто й слова не прамовіць,
Ніхто й не пакажа,
Дзе ты стаяў? Чаго стаяў?
I на смех не скажа!!

За што мы біліся з ляхамі?
За што мы рэзалісь з панамі?
За што скародзілі кап’ямі
Татарам рэбры?.. Засявалі
I крывёю палівалі...
I шаблямі скарадзілі.
Што ж на ніве урадзіла?!
Урадзіла рута... рута...
Волі нашае атрута.

А я, неразумны, на тваіх руінах
Марна слёзы трачу; заснула Ўкраіна,
Бур’яном укрыта, цвіллю зацвіла,
У балоце, лужы сэрца прагнаіла
I ў дупло гнілое гадзін напусціла,
А дзецям надзею ў стэпу аддала.
А надзею.
Вецер па полю развеяў,
Хваля морам разнясла.
Няхай жа вецер ўсё разносіць
На неакраеным крыллі!
Няхай жа сэрца плача, просіць
Святое праўды на зямлі.

Чыгрыне, Чыгрыне,
дружа мой адзіны!
Ты праспаў лясы, і стэпы,
I ўсю Украіну.
Спі ж, павіты гандлярамі,
Покі сонца ўстане,
Покі тыя недалеткі
Падрастуць, гетманы.
Памаліўся б, і я б заснуў...
Дык думкі-закляцці
Рвуцца душу запаліць мне,
Сэрца разарваці.
Ды не рвіце, не паліце.
Мо вярну нанова
Маю праўду гаротную
I ціхае слова.
Можа, выкую з яго я
Да старога плуга
Новы лемеш і нож востры —
I ў ярме упруга...
Можа, ўзару пералог той,
А на пералозе...
Я пасею мае слёзы,
Ды шчырыя слёзы.
Можа, ўзыдуць і вырастуць
Нажы на два бокі,
Расчвартуюць гніласць сэрца,
Боль яго глыбокі.
I выцадзяць сукравіцу,
I нальюць жывое
Казацкае крыві свежай,
Чыстае, святое!

Можа... можа... А між тымі,
Між нажоў, нанова
Рута-мята разаўецца —
Забытае слова,
Маё слова смутку, суму,
Пакорнае богу,
Успомніцца — і дзявоча
Сэрцайка з трывогай
Страпянецца, як рыбанька,
I мяне згадае...
Словы мае, слёзы мае,
Раю ты мой, раю!

Спі, Чыгрыне! Няхай гінуць
У ворага дзеці!
Спі, гетмане, покі ўстане
Праўда тут на свеце!

1844
Масква

Спарадзіла маці сына
У цяні дубровы;
Дала яму вочы-зоры
I чорныя бровы.
Кітайкаю спавівала,
Святых упрашала,
Каб святыя ўсе сыночку
Шчасце-долю слалі.
«Маці божая, пашлі ты
Твае благадаці —
I ўсяго, чаго матуля
Не здолее даці».
Да ўсход сонца воду брала,
Ў барвінку купала,
Да поўначы калыхала,
Досвіткам спявала.

«А-а... лю-лі...
Пытала зязюлю —
Зязюля вяшчала,
Праўданьку казала.
Буду сто год жыці.
Цябе гадаваці,
Ў жупане хадзіці,
Буду панаваці.
Ой вырасцеш, сынку,
За паўчварта году,
Як ясень высокі,
Як княжога роду,
Гнуткі і дзябёлы,
Шчаслівы, вясёлы
I не адзінокі.
Найду табе роўню,
Хоць за морам сінім,
Або крамароўну,
Або сотнікоўну —
Такі панну, сыну!
У чырвоных чаравіках,
Ў зялёным жупане,
Па святліцы пахаджае,
Як пава, як пані,
Ды з табою размаўляе;
У хаце, бы ў раю!
А я сяджу на покуці,
Толькі паглядаю.