Міхась Лынькоў - Над Бугам - выбранае

Як прыязджаў, бегалі ўсім сялом услед, дужа ж тую форму ўпадабалі, важнецкая форма. «Ляпей, як у афіцэра», - казаў дзед Панкрат, стары салдат мікалаеўскі. А Змітрачыхін Панас - прыязджаў разам, - дык той, мусіць жа, ад зайздрасці дзеду Панкрату:

- Ты не глядзі, дзед, на шапку бліскучую... І яны чэсць аддаюць афіцэрам нашым... пяхотным...

Дзе ты тут разбярэш. Канечне, салдат... Вот жа й адрас салдацкі з уланскага таго палка. Ростам быў высокі, таму і ў уланы забралі - так казалі людзі. Настуля бярэ за карткай стопку шэрых лістоў і, старанна пералажыўшы іх, кладзе зноў за партрэт.

- Сніўся вот пазаўчора. Нібы на пабыўку прыйшоў, а я нібыта проса сушу на печы... Каб жа то спраўдзілася! Але што ж гэта я, чыгуны павыплывалі, хіба таўчы ўжо. Ды ціха ты, неўгамонны... Бач, моду знайшоў, чуць што, дык і біцца. Малое, а ўжо з кулакамі лезе, сястру крыўдзіць... Падай вот таўкач лепш.

Бульбяная пара засцілае ўсю хату, расою кладзецца на замурзаныя шыбы акенца, ды, пачуўшы едзіва, яшчэ больш скавычуць парасяты за дзвярмі ды ходарам ходзяць дзверы пад напорам свінога лыча.

- Нішто вам, вытрымаеце, вот укіну яшчэ мякіны крыху, дзе на вас бульбы адной набярэшся... Ну, хіба ўжо... ідзіце, дзеткі, падалей. - Настуля адчыняе дзверы, і ў хату трухам кідаецца свіння, аж пасклізаецца на падлозе, і, усадзіўшы лыч свой па самыя вочы ў карыта, хапае на повен рот, аж трасуцца парэпаныя вушы ды ходарам ходзяць па баках сухія рэбры. За свіннёй кідаюцца навыперадкі парасяты і з візгам і скогатам ваююць за месца ля карыта, адштурхоўваючы адзін аднаго, кусаючы адзін другога за лыткі... Але старая свіння наводзіць парадак: таму дасць лыча ў бок, таго адштурхне нагой, таго так перакуліць, што аж заліваецца, скуголіць ды асцярожна прабіраецца да карыта.

- А ты чаго? Ідзі-ідзі, кажу, адтуль.

- Ды я, мамачка, шчаціны нарву, на хібу вот, каравачнік цукерку дасць.

- Я вот табе дам цукерку, цукерачнік, - злосна абзываецца Настуля, адцэджваючы паронкі, - ідзі вот снедаць.

Паснедаўшы, збіраецца Настуля па траву схадзіць, але яе думкі перабіваюцца стукам у акно. Відаць, соцкі, па барадзе яго распазнаеш.

- Дык на сход, Настуля, на сход сабірайся.

- Дужа мне там вялікі клопат, мая-то там справа?

- Не, не... Абавязкова. Нядоімку прыслалі спаганяць... дык не баўся хаця.

Нібы белы свет памутнеў, счарнела ў вачах адразу. Дзе ты возьмеш нядоімку тую... Спасобія таго хаця б на крупы хапіла. Хацелася б вот у панскае калі схадзіць, зарабіць залатоўку якую, дык дзе ты тут з дзецьмі ўправішся... Пазычыць у каго? Ды дзе ты, у каго? Кожны без капейкі лахае. Хіба ў старасты? Дужа ён табе раскінецца... Уга... І пытаць не варта, у кобеля ў гэтага, дый за бульбу яму шчэ не плочана. Не, трасцы, не дачакаецца, каб гэта... - і Настуля з агідаю ўспамінае яго прыставанні на пожні, яго скрыўлены злосцю твар, асклізлыя шчыліны воч, гарэўшыя звярыным палам. Уга, не на тую напаў. Шолудзь.

Калі Настуля разам з другімі бабамі-салдаткамі падыходзіла да стараставай хаты, там ужо збіраўся сход і тлум галасоў поўніў усю вуліцу. Збіраліся на бярвенні. Хто сядзеў на хваёвых стараставых крыжыках, хто вот проста так на трэсках, на шуме тым ад кары ля бярвенняў прымайстраваўся. Іншыя стаялі паўкружка, гаманілі, збіўшыся паасобнымі купкамі.

- Уга, армія прыйшла, дывізія бабская ў паходзе, шабеты цягне з грашмі, - жартуе, шамкаючы бяззубым ротам, дзед Панкрат.

- А ты вот падстаўляй кішэні, прыпаслі для цябе, для бяззубага... - у тон адказвае ўдава Барташыха. - Бач ты, выскаляецца, а з самога ўжо пясок сыплецца.

- Цыц ты, цыц! Зачапі яе, дык яна табе нагаворыць...

- А ты іх, браце Панкрат, не чапай, яны цяперачка, уга, дужа ж ужо злосныя, пападзіся адзін - на кавалачкі раздзяруць... Дзіва-то, без мужыкоў ходзяць, - уторыць Панкрату яго прыяцель дзед Сымон, і яго выцвілая казліная бародка трасецца ў такт рогату. І не рагоча, а вот проста так: кхе-кхе-кхе... Ды закашляўся вось і папярхнуўся і зайшоўся аж, ніяк не можа адхыркацца, аж сінее стары ды ўсё - кхі-кхі-кхі...

- То ж пярхун стары... У дамавіну пара, а ён яшчэ ў жарты ўкінуўся...

- Ды вы ж... кхі-кхі-кхі...

- Маўчаў бы ўжо, кігыкала старое, сівы корч...

Сход рагоча, спачуваючы бабам, - дужа трапна старога падкалолі. Рагоча і ўраднік, маладым салдаткам падміргвае, хвацкі падкручвае зусім вот жоўтыя, як у пруса таго, кончыкі вусоў ды хвастае бізуном па наваксаваных халявах шчыгульных урадніцкіх чабатоў.

- Бач ты, пузан! - перашэптваюцца бабы, тулячыся адна за другую.

Сход рагоча, усміхаецца кожны, а ў каторага на душы кошкі скрабуць: як то яно будзе, чым яно ўсё ды абыдзецца. І больш гэтай разгубленасці, перапалоханасці на тварах у салдатак. Усе пазіраюць украдкі на старасту, на ўрадніка, на заклапочаных і збянтэжаных соцкіх - дзіва-то, абяжы ўсе вуліцы - і чакаюць, калі вот пачнуць гаварыць аб справе.