Сакрат Яновіч - Самасей

Гэта ён, Валодзька, — хутчэй філосаф, чымсьці пісьменнік, — пазней не даў мне інтэлектуальна астыць, магчыма, таму, што іншыя рэагавалі пазяхлівасцю на яго высновы... Нашы жанкі, здаралася, пратрывожыўшыся ў самоце да ліпнёвага досвітку, адшукоўвалі нас на яшчэ пустынным тратуары ля Фарнага сабора, досыць бестактоўна перапыняючы нам дыспут, напрыклад, пра дабро як сваё запярэчанне, праблему, як здавалася, ужо блізкую вырашэння менавіта намі.

Дзесяць гадоў потым — я скончыў Варшаўскі універсітэт. Аднак жа найбольш душэўнасці ў кожнага ёсць да першых пачуццяў. Мая інтэлектуальная маладосць прамінула «ў Радзюкевіча», у тым, незабыўным сутыкненні з веліччу айчыннага; не прайшла яна — на маё шчасце! — за гарамі, за лясамі.

Р. S. — З сентыментальным сумам гартаю я альбом, у якім захавалася колькі групавых фатаграфіяў. Вось —-Колька, а гэта Зіна, побач іх Гэля з Янкай, прыгожая Русачык. Пасля лекцыі Тарасава? У нашым цудоўным, беластоцкім парку, як вядома, задуманым, да вайны, тым ваяводаю, які крычаў, што хутчэй вырасце яму на далоні славуты волас, чымсьці ўтрывае ў краі хоць адзін беларус! — Так, гэта адтуль ішлося.

Слаўку трэба было ў Слою.

Добра звечарэла, і ціснуў апошні маразок, а вышыні абселі зоркі (яны выразніста мігацелі, гэтак ад бязмесячнасці; некаторыя ажно гарэлі — здавалася — свечкамі). Ён выйшаў быў завідна; усё трымцелі ўваччу разлітыя лужкі ў палетках ды на загуменнях хутароў, высачэла яснеча. Чуў жаўрука; выспеўваў ён сваё недзе пад ляском, што ў бок Відушчае гары. Зямля, аднак, заставалася ўмерзлаю, і толькі паверсе яна таяла, там, дзе быў пясок, падгрэты апоўдні.

Дарогу падноўлена, і ад таго стала яна быццам шырэйшаю. Гладчэй йшлося ёю, але і, чамусьці, усё роўна што не ў сваім старонні. — Калі ж гэта так паспелі... з ёю?

«Мужчыне наймацней не падабаецца ў жанчыне яе некабечая злосць, не змякчаная хоць іскаркаю а ці залётнасці або падатлівай няпэўнаеці», — і гэтае чыёсьці запярэчанне: Як назваў сваю бабу, так і добра, абы ў печ не садзіў! Глядзі, бубка, каб не дастаць па мухаедах... — гугніў хтосьці, калісьці.

Слаўка выйшаў быў з рэйсавага аўтобуса, у Кліне, хоць зручней яму аказалася б ехаць далей, у Трысцяное ці Пачапок. Неяк раптам ён устаў быў са свайго месца і прайшоў да выхаду; дзверы расчыніліся якраз на сцежку ў лес. З залацістым іграннем уседжвалася на ёй святло, у прадвесным цяпле пахацела кастрыцаю; попахі першага жывічнага водару заляталі нават праз тое прасунутае ваконца, у духоцце нутра кузава. Слаўка рушыўся выходзіць зусім няўцямна — дзеля чаго? Нечакана самому сабе паімкнуўся, мог бы сказаць: так мне захацелася.

З ім здаралася такое. Яму не хапала нечага з характарнасці. Яго гнявіла свая падтаклівасць, тая няўстойлівасць супроць доказнасці з боку іншых. Уласнае адчувалася ім як нешта малаабгрунтаванае. Недадуманым уяўлялася яно, гэткім пляскатым і, фактычна, беспадстаўным яму. Свае паводзіны міжвольна арыентоўваў ён паводле тых падказаў з адусюль, з той, даволі невялікаю, надзеяй на выпрацоўку ў сабе абавязкова адзі-наслушнага погляду на робленае. Ён, несумненна, прадчуваў. што, мабыць, памыляецца ў сваіх спадзяваннях на дасягненне трапнасці ў важным рэагаванні. Часамі — нават — упэўніваўся ў тым.

Маці надакучвала Слаўку з жаніцьбаю: вядома, час ды пара з гэтым. Яе праўда, і таму гняла яго асаблівая бязвыхаднасць. Яму рупіла супрацівіцца ёй, ды не надта каб было як — старая адмоўчвалася, калі ён, са злосцю, пытаў у яе: з кім?! Дарэчы, посваркі між імі, папраўдзе, датычылі нечага большага, як здагадваўся, — няздольнасці разбагацець? Яна амаль пакутавала ад таго, што «людскія дзеці» жылі ўжо на шырокую нагу, прыдаючы жа гэтым знакамітасці і бацькам сваім. У той час, калі ён умеў адно падсмейваць іх, спрытнюгаў, ды мудрагеліць, як нейкая неўдалота...

Комплекс убогага паходжання ва ўмовах менавіта раптоўнага сацыяльнага разняволення дае тую, агідную, выяву ў выглядзе пабожнасці да багацця, — фармулявалася Слаўку, ад начытанасці. У блізкім маладняку хадзіў вецер, ад чаго здавалася папоцемку, што недзе ў ваколлі імчыць прыгародняя электрычка.

Аб тым, каб наведацца ў Слою, ён думаў даўно, настолькі даўно, што зараз усумніўся, ці ж варта яшчэ і ці, наогул, не запазніўся ўжо з гэтым сваім з'яўленнем сюды. Будзе там цяпер хто? Іх хату запамятаў: з белымі аканіцамі і ў правым канцы вёскі яна. I тую гутарку — таксама. Яго злавала тады хітрэцкая цырымоннасць ці бо хутчэй зацюканасць гаспадара: — Як мне здаецца, ты, Слаўка, не павінен так... Нехта ўжо гаварыў, ага, ды і мне гэтак здаецца, што ты, як-ніяк, ну залішне... Здаецца, усё-такі, ведаеш, Слаўка, нельга ажно так...