Сакрат Яновіч - Самасей

Касцёл засланяў ад ветрагону. Да яго зацішнага падножжа зляталіся сняжынкі; у вышыні трохі бачнае вежы пракрычала галка (як заўсёды, сварліва).

Надумаўся я наведаць таксама стары маёнтак, па якім засталіся паркавыя дрэвы, дарэшты не вырубаныя мужыкамі, і сцены колішняе мануфактуры, і дзве хаткі, у адной з якіх, што па-над спустошанымі сажалкамі, нехта жыве. Але, можна сказаць, не хапіла мне адчаю, каб падацца ў тую цемрадзь; чуліся таемныя гукі, праўда, поклічы савы.

Затое па Касцельнай ішлося, як з крыламі, да млынішча з азярыскам. З ветрам. У вірыстай белені гібелі Лазневы завулак, Браварная, пажарышчы Каўказскае...

Спадабалася надвор'е. Я ні на кога не натыкаўся, не стрэбілася здумваць прычыну, дзеля якое рушыў у поначную валачобу. (Сказаць каму: для прыемнасці, — высмее перад чужымі!)

Я ўзмакрэў толькі бліз Качыных крыніцаў, над Шамруховым ровам, у пачатку аселіцы Смаркатага Ёзіка; уваліўся быў у ямку. Запрыкмеціў — у прыгуменні Манаха хаваўся прыгорблены, але высокі, чалавек. Не, мне не прывіднілася. Таму я пасунуўся далей, цераз выган, — з аглядкамі і сярэдзінаю таго гуляйполя, з чуйнымі вушыма, напружаны. Адчуванне пагрозы надакучлівае тады менавіта, калі не знаходзіш абгрунтавання яе. Паддаешся інстынкту. Сваю ж Сакольскую ўпазнаў я па гудзьбе тэлеграфных дратоў, наперадзе. Яны выігрывалі манатонную, быццам вечнасць, музыку, ад якое паўставала перада мною маё маленства, прывабнае цяпер бессвядомасцю ва ўсім, здольнае дарыць табе і здаля асаблівую сваю радасць, не галоўную і не спелую, барані Божа, але — да кажнюткага нервіка ўсёахопліваючую, ад чаго сам ты ўвесь ператвараешся ў яе.

На Сакольскай узялася прыглядацца да мяне якаясьці людзіна, і гэта было прыблізна так, быццам аб'явілася страшыдла з вылупленымі бельмакамі, напарасячаным носам, зубамі ад адзінца, на цялячых капытцах, з бычыным хвастом, цэлае ў шэрсці (прыкрытае — прытомна ўбачыў я — кажухом турэцкага вырабу). I я вырачыўся на яго.

Ужо ведаў: не рушуся згэтуль першым. Каб зрабіць тое, трэба мне перастаць баяцца, звычайна ўтаропіцца ў з'яву, знарочна па-дзіцячаму, выгнаўшы з сябе тую плойму дрыжыкаў, або і з разбаўленасцю ступіць да таго лыча, пагладзіць ягонае валахоцце, прашчабятаць яму словы задаволенасці, паводзіць сябе з непадробленай бязбояззю. I гэта мне ўдалося, і то настолькі хутка, што ў наступны міг зажадалася не пазбывацца сполаху, наадварот, набрыняць ім да неўтаймаванасці, каб не знікла тая пачварнасць, казачна зачараваўшая мяне, і каб усё не закончылася пазяхлівай размоўкаю тут, хто ведае ці не з суседам сваім акурат... Одумам!

Я кінуўся наўцёкі, у такое дзіўнае ўцяканне, безэмацыяналь-нае ад разліку, урэшце з той натугаю на снараджэнне ў самім сабе нейкай агіды ад таго, што вяртаюся ў зразумеласць, у штодзёншчыну. (Цяжка ўявіць сабе горшую шэрань быту ад тае, якая ёсць вынікам якраз усёразумення.)

Беглася мне з долу. З казытлівым пачуццём уласнае смешнасці.

Мне, тады хлопцу з Крынак, у якіх беларускае слова туляецца жабраком, было надзвычай дзіўна і, адначасова, па-нябеснаму шчасліва ў тым будынку па вуліцы Міцкевіча (на рагу з Электрычнай). У гэтай, як на мой густ, велікапанскай гмахавіне знаходзілася ў Беластоку Завочпая Настаўніцкая студыя, са свежаўтвораным у ёй Аддзяленнем Беларускай філалогіі. Разам з рэдакцыяй «Нівы» было гэта другое ў горадзе месца, дзе чуў я на высокім тоне родную мову. Мне хацелася гаварыць на ёй да самазабыцця! — Я стаў беларусам не таму, што мне сказалі, хто я; гэта мела не галоўнае значэнне. Я ёсць ім як абражаны існаваннем самагвалту, самаадрачэння, самапаніжэння — Веравызнаннем страўніка!

Дырэктарам Студыі быў Ян Радзюкевіч, чалавек, які нарадзіўся дзеля таго, каб стаць наглядным прыкладам дабрыні (выкладаў ён гісторыю выхавання).

У маім выпадку Студыя дала мне пачатак у навуку і мастацтва. Памятаецца сваё першае значнае — «Фэст» (пад Бабеля?), я напісаў быў неяк пасля абароны дыпломнае работы пра творчасць Кастуся Каліноўскага. Пасярэдзіне 1962 года, ва ўстаялую цяплынь у пераджніво.

Беларускую літаратуру пасватаў жа мне прафесар Тарасаў, якога беспрытомна любіў увесь наш курс. Без яе не было ўжо мне жыцця!

Згадваючы свой лёс наканаваны, я думаю і пра Уладзіміра Паўлючука. Ён, якім зараз ёсць, пачынаўся таксама «ў Радзюкевіча». З ім, Паўлючуком, я правёў заліковыя ўрокі ў пачатковай школе, што ў ягоных Рыбалах. Мне, заікастаму, давялося ў ёй навучаць беларускай мове (паводле «Чытанкі») і арыфметыцы. Толькі экзаменацыйная камісія, якая па-вучнёўску сядзела ў апошніх партах, з павагаю ды цярпліва даслухала майго да канца, настойліва суцішаючы клас, хлапчукоў, што сінелі ад стрымліванага рогату...