Сакрат Яновіч - Самасей

— На, бяры,— сказаў ён.

I гэтым разам — чамусьці — сябрына дружна зарагатала. Коратка, густа.

— Дзякую, Зюнік, — пірожнае пахла цынамонам і ваніліяй. — Яшчэ засталіся, калядныя?..

Мы размаўлялі ўдвух і, усё роўна што на сцэне, выразна. Зюнік здагадваўся, што мая ажыўленасць з'яўляецца прымушонаю і ні ў чым мне не прыдатнаю, штучнай, як той смех з жарту, які, праўду кажучы, якраз абражае, ды нельга паказаць таго па сабе.

Я і Зюнік — пайшлі ад зборні (яны, тыя, таксама здагадныя, — не затрымлівалі нас).

На вуліцы ён сказаў да мяне:

— Хадзем да нас на ёлку.

— Не выпадае, Зюнь, ісці да цябе, — адказваў я. — Сёння ж нядзеля...

—- Кінь ты выкручвацца! — Зюнік злёгку штурхануў мяне. — Хадзем, ну, пайшлі-пайшлі.

— У мяне ж да цябе справа!

— Ну і што? Вельмі добра.

— Дык, можа, я раскажу табе яе — тут?

— Давай, кажы!

І я ўсенька расказаў яму.

Мы сыходзілі ўніз, да мастка. Паінелыя дрэвы бялелі першабытным хараством, ад якога хацелася спяваць. Нават падумалася мне: «Чалавек перш спяваў, а гаварыць навучыўся — потым».

Я, досыць няўважліва, выслухоўваў тлумачэнняў Зюніка аб тым, менавіта, што павінен зрабіць у сваіх захадах... У мяне з'явілася жаданне збегчы на бераг нашае рэчанькі і чыста напіцца вады з яе. Пазіраючы на спакойныя дымы з каміноў хат, я ўяўляў накрухмалены абрус, якім заслана стол, вячэру са смажанінаю...

Пачуў я ад яго:

— На ёлачцы ў нас гараць, ведаеш, даваенныя лямпачкі. У сямі колерах.

— У сямі? — гэта, невядома чаму, уздзівіла мяне.

— Ага, пабачыш. Калі глядзець з панадворка ў тое акно, за якім стаіць ёлка, дык... — Зюнік не знайшоў адпаведнага яму слова.

Удома, быццам не па ўласнай волі чакаючы нас, знаходзілася яго маладзіца; трохі як бы ўсё засаромленая грубіянаватасцю жанатых мужчынаў або палохаючыся гэткай абавязковае, шлюбнае, распусты... «Яна адчуе сябе нармальна тады, калі народзіць першае дзіця», — я пацалаваў яе халодную ды адначасна ўспацелую руку.

— Бэата, — назвала яна сваё імя, відавочна надуманае, быццам дзеля спадзяванага ў замужжа быту, велікасвецкага. Адышлася да атаманкі, апусціўшы рукі і голаў: — А цяпер, я ведаю, вы згвалціце мяне, абайстручыце, ад зайздрасці, што маю на ўвазе толькі ўсё лепшае ў чалавеку! — Бэата пастаяла так колькі хвілінаў. Зюнік аціх, як той, хто ў нечым завагаўся. Мяне ж апаноўвалі такія пачуцці, якія людзі акрэсліваюць — пляваць сабе ў бараду! I адкуль раптам гэткая чартовіна?

— Уключым ёлку, — замітусіўся ён, а мяне ад шчаслівае палёгкі, ці як (?), схапіў дурны смех.

Бэата, ці то пакарыстаўшыся такім, зручным ёй, выпадкам, — знікла; аказалася потым — за дзвярыма ў кухню. У перадвечаровае змярканне, у покуце пакоя заззяла тая ёлка, безгустоўна ўкрытая цацкамі (пабагацелая мяшчанка ў каштоўных бліскучках). Было відаць, збоч, хрыбты кніжак, якіх, напэўна, ніхто і ў руках не патрымаў; запыленыя. Урачысцела груба маляваная падлога, з узорыстым дываном на ёй, несумненна жахліва дарагім.

Мне сапраўды лепей было б пайсці адсюль, але я ардынарна спадзяваўся на пачастунак, зрэшты, безагаворачна апавешчаны Зюнікам. Недзе за сцяною заляскацелі талеркі, бы даўнія колы з жалезнымі абручамі ў цяжкагружаным возе, вось, на блізкіх ростанях. Гэта пачалося рыхтаванне застолля; прыйшла бабуся з невыносным мне позіркам зацкаванае старой, здавалася, гатовая прасіць у нас, у мяне і ў Зюніка, прабачэння за тое, што ўсё яшчэ жыве...

— Добры вечар пану, — сказала яна да мяне голасам, ад якога можна б падумаць: «Толькі-толькі што выплакалася, бедная, у каморы ці сенях, за кадушкаю з квашанай капустаю...»

Зюнь натужліва змоўчаў — і яксьці па тым гэта я адгадаў, што бачу перад сабою яго маці. Я здумаў напрасіцца да яе ў памочнікі пры сервіроўцы пасуды і, дурань з мяне, узяўся плясці ёй модны анекдот пра бабу з дзедам.

За стол мы пасядалі з немалой ганарыстасцю. Я, Зюнік, а паміж намі Бэата.

— Кніжак у мяне, каб ты тое бачыў, цэлая бібліятэка, — гаварыў ён, беручыся за бутэльку з каньяком.— Усё гарышча завалена імі!..

Бэата прапаноўвала мне шчупачка ў квашанінцы, баравічкі марынаваныя, печаную парасяцінку, ядлаўцовую каўбасу; у маю шклянку наліла яна апельсінавага соку. З грацыяй гарадское жонкі надлеснага ў Княжацкім Гоне.

— Я сам. Я... Дзякую вам, вельмі!— знясмелены яе ўвагаю, я цаднёс сваю талерачку ёй так, каб было здатней абслугоўваць мяне. — Пекна дзякую вам!

— Ну, за здароўе нашага госця, — Зюнік з пачуццём паглядзеў на мяне, затым, — так, уладна! — на Бэату.